Tuyến giáp là tuyến nội tiết nhỏ hình cánh bướm ở phía trước cổ, nằm gần khí quản. Tuyến tạo hormone T4 và T3, ảnh hưởng cách cơ thể sử dụng năng lượng, nhịp tim, nhiệt độ, tiêu hóa, cơ bắp và nhiều cơ quan. Bệnh tuyến giáp có thể làm hormone quá ít, quá nhiều hoặc tạo bướu và nhân mà chức năng hormone vẫn bình thường.
Tuyến giáp hoạt động như thế nào?
Tuyến yên trong não tiết TSH để điều khiển tuyến giáp. Khi hormone tuyến giáp thấp, TSH thường tăng để kích thích sản xuất; khi hormone quá cao, TSH thường giảm. Cơ chế phản hồi này là lý do TSH thường là xét nghiệm đầu tiên.
I-ốt là nguyên liệu tạo hormone, nhưng nhiều không có nghĩa tốt hơn. Thiếu i-ốt có thể gây bướu giáp, còn bổ sung quá mức cũng làm rối loạn chức năng ở người nhạy cảm. Không tự dùng viên i-ốt hoặc rong biển liều cao khi chưa có chỉ định.
Những bệnh tuyến giáp thường gặp
Suy giáp
Tuyến không tạo đủ hormone, khiến các quá trình trong cơ thể chậm lại. Nguyên nhân thường gặp gồm bệnh tự miễn Hashimoto, sau phẫu thuật hoặc điều trị i-ốt phóng xạ, một số thuốc và rối loạn tuyến yên.
Biểu hiện có thể là mệt, sợ lạnh, tăng cân, táo bón, da khô, tóc thưa, chậm chạp, kinh nguyệt thay đổi và nhịp tim chậm. Những triệu chứng này không đặc hiệu, nên xét nghiệm mới giúp xác nhận.
Cường giáp
Tuyến tạo quá nhiều hormone, thường do bệnh Graves hoặc nhân hoạt động quá mức. Người bệnh có thể sụt cân dù ăn bình thường, hồi hộp, tim nhanh hoặc không đều, run tay, nóng bức, ra mồ hôi, tiêu phân nhiều, lo âu và khó ngủ.
Cường giáp không điều trị có thể ảnh hưởng tim và xương. Một số người cao tuổi chỉ mệt, giảm cân hoặc rối loạn nhịp mà không có triệu chứng điển hình.
Bướu và nhân tuyến giáp
Bướu giáp là tuyến to lên, có thể lan tỏa hoặc do một hay nhiều nhân. Phần lớn nhân tuyến giáp lành tính và nhiều nhân không gây triệu chứng. Nhân lớn có thể tạo cảm giác vướng, khó nuốt, khó thở hoặc thay đổi giọng.
Chức năng hormone và cấu trúc là hai vấn đề khác nhau: một người có nhân nhưng TSH bình thường, hoặc hormone bất thường mà không sờ thấy bướu. Vì vậy, xét nghiệm máu không thay thế siêu âm khi cần đánh giá nhân.
Viêm tuyến giáp
Viêm có thể do tự miễn, sau sinh, sau nhiễm virus hoặc nguyên nhân khác. Một số dạng gây đau vùng cổ; có dạng không đau và trải qua giai đoạn cường giáp rồi suy giáp. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân và giai đoạn.
Dấu hiệu nào nên đi khám?
Nên khám khi có khối hoặc sưng ở cổ, nuốt vướng, khàn tiếng kéo dài, khó thở, đau vùng tuyến giáp hoặc hạch cổ. Các nhóm triệu chứng như hồi hộp, run tay, sụt cân; hoặc mệt, sợ lạnh, táo bón, tăng cân cũng là lý do xét nghiệm.
Phụ nữ đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai, người sau sinh, người có bệnh tự miễn, từng chiếu xạ vùng cổ hoặc gia đình có bệnh tuyến giáp cần trao đổi về sàng lọc phù hợp. Không phải ai cũng cần siêu âm định kỳ khi không có dấu hiệu hay nguy cơ.
Xét nghiệm tuyến giáp gồm những gì?
Xét nghiệm máu
TSH thường được làm đầu tiên. TSH cao thường gợi ý suy giáp nguyên phát; TSH thấp thường gợi ý cường giáp, nhưng cần kết hợp T4 tự do và đôi khi T3. Thai kỳ, bệnh cấp và thuốc có thể thay đổi kết quả.
Xét nghiệm kháng thể hỗ trợ xác định bệnh tự miễn như Hashimoto hoặc Graves khi cần. Không nên tự kết luận từ một chỉ số ngoài khoảng tham chiếu; bác sĩ xem mức độ thay đổi, triệu chứng và xét nghiệm liên quan.
Siêu âm
Siêu âm đánh giá kích thước, cấu trúc và đặc điểm của nhân, phân biệt phần đặc với nang dịch, khảo sát hạch và hướng dẫn chọc hút. Siêu âm không đo chức năng hormone và không thể khẳng định ung thư chỉ bằng một từ mô tả.
Xạ hình và độ tập trung i-ốt
Các xét nghiệm này có thể tìm nguyên nhân cường giáp hoặc đánh giá nhân hoạt động. Chúng dùng lượng nhỏ chất phóng xạ và thường không áp dụng trong thai kỳ hoặc khi cho con bú. Người bệnh phải báo tình trạng mang thai và thuốc chứa i-ốt.
Chọc hút kim nhỏ
Khi nhân có kích thước và đặc điểm đáng nghi, bác sĩ dùng kim nhỏ lấy tế bào dưới hướng dẫn siêu âm. Không phải mọi nhân đều cần chọc hút; quyết định dựa trên hình ảnh, kích thước, hạch và nguy cơ cá nhân.
Bạn đọc cũng có thể tìm hiểu thêm thoát vị đĩa đệm hoặc rối loạn tiền đình để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Điều trị bệnh tuyến giáp
Suy giáp thường được bổ sung hormone với liều cá thể hóa và kiểm tra TSH định kỳ. Không tự tăng liều vì dùng quá mức có thể gây tim nhanh, loãng xương và triệu chứng cường giáp.
Cường giáp có thể được điều trị bằng thuốc, i-ốt phóng xạ hoặc phẫu thuật tùy nguyên nhân, tuổi, thai kỳ, bệnh tim và đặc điểm bướu. Mỗi lựa chọn có lợi ích và nguy cơ riêng. Thuốc kháng giáp cần theo dõi vì có thể gây tác dụng phụ hiếm nhưng nghiêm trọng.
Nhân lành tính nhỏ thường chỉ theo dõi siêu âm theo lịch. Nhân lớn gây chèn ép, hoạt động quá mức hoặc nghi ung thư có thể cần can thiệp. Không có thực phẩm chức năng nào thay thế đánh giá và điều trị.
Chăm sóc và theo dõi
Dùng thuốc đúng thời điểm theo hướng dẫn và báo tất cả thuốc, vitamin, biotin hay khoáng chất đang dùng vì chúng có thể ảnh hưởng xét nghiệm hoặc hấp thu thuốc. Không tự ngừng thuốc khi thấy khỏe hoặc TSH trở về bình thường.
Ăn cân đối với nguồn i-ốt phù hợp thường đủ. Chế độ kiêng i-ốt chỉ thực hiện khi bác sĩ yêu cầu cho một thủ thuật cụ thể. Duy trì vận động, ngủ và theo dõi tim mạch hỗ trợ sức khỏe chung nhưng không chữa được bệnh hormone.
Khi nào cần cấp cứu?
Gọi cấp cứu nếu tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp kèm đau ngực, khó thở, ngất, sốt cao, kích động hoặc lú lẫn. Đây có thể là biến chứng cường giáp nặng. Người suy giáp nặng có hạ thân nhiệt, lơ mơ, thở chậm cũng cần xử trí ngay.
Khối cổ lớn nhanh, khó thở tăng, nuốt nghẹn rõ hoặc khàn tiếng mới xuất hiện cần khám sớm. Sau chọc hút hoặc phẫu thuật, sưng cổ nhanh và khó thở là tình huống khẩn cấp.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tuyến giáp có gây tăng cân không?
Suy giáp có thể góp phần tăng cân, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Cần xét nghiệm thay vì tự dùng hormone giảm cân.
Có nhân tuyến giáp là ung thư không?
Không. Phần lớn nhân lành tính. Nguy cơ được đánh giá bằng siêu âm và chọc hút khi có chỉ định.
TSH bình thường có nghĩa tuyến giáp hoàn toàn bình thường?
TSH bình thường thường cho thấy chức năng hormone phù hợp, nhưng không loại trừ nhân hoặc bất thường cấu trúc. Khám và siêu âm được cân nhắc theo dấu hiệu. Để đọc thêm các chủ đề sức khỏe khác, bạn có thể truy cập phongkhamdakhoathudaumot.vn.
Hiểu đúng về tuyến giáp
Tuyến giáp ảnh hưởng rộng đến chuyển hóa nhưng triệu chứng bệnh thường không đặc hiệu. Xét nghiệm TSH và hormone đánh giá chức năng, còn siêu âm và chọc hút đánh giá cấu trúc. Đi khám khi có khối cổ, rối loạn tim, thay đổi cân nặng hoặc triệu chứng kéo dài giúp điều trị đúng và tránh tự bổ sung hormone hay i-ốt không an toàn.
