Rối loạn tiền đình là cách gọi chung cho các vấn đề ảnh hưởng hệ thống giữ thăng bằng, có thể làm người bệnh cảm thấy quay cuồng, chao đảo hoặc sắp ngã. Tuy nhiên, chóng mặt còn liên quan huyết áp, tim mạch, thuốc và não. Việc mô tả đúng cảm giác, thời gian cùng triệu chứng đi kèm rất quan trọng để xác định nguyên nhân và không bỏ sót đột quỵ.
Hệ tiền đình giữ thăng bằng như thế nào?
Hệ tiền đình nằm trong tai trong, cảm nhận chuyển động và vị trí đầu. Não kết hợp tín hiệu từ tiền đình với mắt, cơ và khớp để giữ tư thế và hình ảnh ổn định khi di chuyển. Trục trặc ở bất kỳ phần nào có thể gây mất thăng bằng.
Từ chóng mặt được dùng cho nhiều cảm giác khác nhau. Chóng mặt quay là cảm giác bản thân hoặc xung quanh đang xoay. Choáng váng giống sắp ngất có thể liên quan tụt huyết áp hoặc tim. Mất vững khi đi lại có thể do thần kinh, thị lực hoặc cơ xương.
Triệu chứng thường gặp
Người bệnh có thể thấy quay, lắc lư, bồng bềnh, đi xiêu vẹo hoặc sợ ngã. Buồn nôn, nôn, nhìn mờ khi cử động đầu và mệt mỏi có thể đi kèm. Triệu chứng có thể kéo dài vài giây, theo cơn hàng giờ hoặc liên tục.
Ù tai, nghe kém hoặc cảm giác đầy tai gợi ý cần đánh giá tai trong. Đau đầu, nhạy sáng hoặc tiền sử migraine cũng có thể liên quan chóng mặt. Thời điểm khởi phát và yếu tố kích hoạt giúp định hướng nhưng không thay thế khám.
| Kiểu biểu hiện | Nguyên nhân có thể được xem xét | Hành động |
|---|---|---|
| Quay ngắn khi trở mình hoặc ngửa đầu | Chóng mặt tư thế lành tính | Khám để xác nhận và làm nghiệm pháp đúng |
| Chóng mặt kèm nghe kém, ù tai | Bệnh tai trong | Khám tai mũi họng |
| Choáng khi đứng dậy | Tụt huyết áp, thuốc hoặc mất nước | Đo huyết áp và đánh giá |
| Chóng mặt kèm yếu liệt, nói khó | Có thể đột quỵ | Cấp cứu |
Những nguyên nhân thường gặp
Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính xảy ra khi các hạt nhỏ trong tai trong di chuyển sai vị trí. Cơn thường dữ dội nhưng ngắn, được kích hoạt khi lăn trên giường, cúi hoặc ngửa đầu. Nghiệm pháp tái định vị có thể giúp nhưng nên được thực hiện sau khi xác nhận chẩn đoán.
Viêm dây thần kinh tiền đình có thể gây chóng mặt kéo dài, buồn nôn và mất thăng bằng, thường không kèm giảm thính lực rõ. Viêm mê nhĩ có thể ảnh hưởng cả thăng bằng và thính giác. Bệnh Ménière thường gây các cơn chóng mặt kèm ù tai, nghe kém và đầy tai.
Migraine tiền đình, tác dụng phụ thuốc, chấn thương đầu, huyết áp thấp và bệnh thần kinh cũng là những nguyên nhân cần xem xét. Đột quỵ vùng thân não hoặc tiểu não đôi khi biểu hiện chủ yếu bằng chóng mặt, đặc biệt khi kèm dấu thần kinh.
Bác sĩ chẩn đoán ra sao?
Bác sĩ hỏi cảm giác cụ thể, thời gian mỗi cơn, tư thế kích hoạt, thính lực, đau đầu, thuốc và bệnh nền. Khám có thể gồm đo huyết áp khi đổi tư thế, quan sát cử động mắt, kiểm tra dáng đi, phối hợp động tác và thần kinh.
Tùy biểu hiện, người bệnh có thể được kiểm tra thính lực, nghiệm pháp tiền đình hoặc chẩn đoán hình ảnh não. Không phải ai chóng mặt cũng cần chụp ngay. Quyết định dựa trên tuổi, yếu tố mạch máu, dấu thần kinh và kiểu khởi phát.
Cách xử trí phụ thuộc nguyên nhân
Chóng mặt tư thế có thể đáp ứng với nghiệm pháp đưa các hạt tai về vị trí. Tự tập theo video khi chưa chẩn đoán có thể làm triệu chứng nặng hoặc không an toàn với người có bệnh cổ. Hãy để nhân viên y tế hướng dẫn lần đầu.
Phục hồi tiền đình dùng bài tập mắt, đầu, thăng bằng và đi lại để não thích nghi. Chương trình cần cá thể hóa và thực hiện đều. Thuốc chống chóng mặt hoặc chống nôn đôi khi được dùng ngắn hạn; dùng kéo dài không đúng có thể làm chậm quá trình bù trừ hoặc gây buồn ngủ, tăng nguy cơ té ngã.
Điều trị Ménière, migraine, viêm hoặc bệnh tim mạch có chiến lược riêng. Không dùng một đơn thuốc cho mọi kiểu chóng mặt và không tự truyền dịch, dùng thuốc tuần hoàn não hay thuốc an thần.
Giữ an toàn khi đang chóng mặt
Ngồi hoặc nằm xuống ngay khi thấy mất thăng bằng, tránh cầu thang và phòng tắm trơn. Đứng dậy từ từ, bật đủ ánh sáng và nhờ người hỗ trợ khi di chuyển. Không lái xe, vận hành máy hoặc làm việc trên cao trong lúc còn cơn.
Uống nước theo nhu cầu nếu không bị hạn chế dịch và ăn đều bữa có thể giúp tránh choáng do mất nước hay hạ đường huyết. Ngủ đủ, hạn chế rượu và ghi nhật ký cơn để nhận diện yếu tố khởi phát. Không tự ngừng thuốc huyết áp hoặc thuốc thần kinh; hãy báo bác sĩ nếu chóng mặt xuất hiện sau khi đổi thuốc.
Khi nào cần cấp cứu?
Chóng mặt khởi phát đột ngột kèm méo miệng, yếu hoặc tê một bên, nói khó, nuốt khó, nhìn đôi, mất phối hợp, đau đầu dữ dội hay không thể đứng vững có thể là đột quỵ. Hãy gọi cấp cứu, ghi nhớ thời điểm bắt đầu và không tự lái xe.
Đau ngực, khó thở, tim đập bất thường, ngất hoặc co giật cũng cần cấp cứu. Nôn liên tục gây mất nước, sốt cao, đau tai dữ dội hoặc giảm thính lực đột ngột cần được khám khẩn.
Khi nào nên khám theo hẹn?
Nên đi khám nếu chóng mặt tái diễn, kéo dài, gây té ngã, ảnh hưởng công việc hoặc kèm ù tai và nghe kém. Người cao tuổi, có tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ hoặc tiền sử đột quỵ nên được đánh giá sớm.
Mang theo danh sách thuốc và nhật ký triệu chứng giúp bác sĩ phân biệt các dạng chóng mặt. Ghi rõ cơn kéo dài bao lâu, có do đổi tư thế hay không và xuất hiện thêm đau đầu, nghe kém hoặc ngất.
Nếu từng té ngã, hãy nói rõ hoàn cảnh và chấn thương đi kèm để bác sĩ đánh giá nguy cơ tái diễn. Bạn có thể tìm hiểu thêm các bài viết sức khỏe khác tại phòng khám đa khoa.
Có thể bạn cũng cần biết thêm về bệnh gout và triệu chứng cúm A.
Kết luận
Rối loạn tiền đình có nhiều nguyên nhân từ tai trong đến não, tim mạch và thuốc. Chóng mặt quay, choáng sắp ngất và mất vững cần được mô tả riêng. Điều trị có thể gồm nghiệm pháp tư thế, phục hồi tiền đình hoặc xử lý bệnh nền. Chóng mặt đột ngột kèm yếu liệt, nói khó, nhìn đôi hoặc không thể đứng là dấu hiệu cần cấp cứu đột quỵ.
