Suy thận là tình trạng thận không còn thực hiện đầy đủ nhiệm vụ lọc chất thải, điều hòa nước, điện giải và hỗ trợ nhiều chức năng của cơ thể. Bệnh có thể xuất hiện nhanh trong vài giờ đến vài ngày hoặc tiến triển âm thầm qua nhiều tháng, nhiều năm. Giai đoạn đầu đôi khi không có biểu hiện rõ, vì vậy xét nghiệm máu và nước tiểu quan trọng hơn việc chờ triệu chứng.
Thận làm những công việc gì?
Hai quả thận lọc máu, loại chất thải và nước dư để tạo nước tiểu. Thận còn giữ cân bằng natri, kali, acid, hỗ trợ kiểm soát huyết áp, tạo hồng cầu và sức khỏe xương. Khi chức năng giảm, chất thải và dịch tích tụ, đồng thời nhiều hệ cơ quan khác bị ảnh hưởng.
Trong giao tiếp hằng ngày, suy thận đôi khi được dùng cho mọi mức giảm chức năng. Về y khoa, bác sĩ cần phân biệt tổn thương thận cấp, bệnh thận mạn và suy thận giai đoạn nặng vì nguyên nhân, khả năng hồi phục và điều trị khác nhau.
Suy thận cấp và suy thận mạn khác nhau ra sao?
Tổn thương thận cấp xảy ra đột ngột, có thể do mất nước nặng, mất máu, nhiễm trùng, tắc đường tiểu, thuốc hoặc bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến thận. Phát hiện và xử lý sớm có thể giúp chức năng hồi phục một phần hoặc hoàn toàn, tùy nguyên nhân và mức độ.
Bệnh thận mạn là tổn thương hoặc giảm chức năng kéo dài. Đái tháo đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân thường gặp, ngoài ra còn có viêm cầu thận, bệnh thận di truyền, tắc nghẽn kéo dài và nhiều bệnh khác. Suy thận giai đoạn cuối là khi chức năng quá thấp để duy trì cơ thể mà không có điều trị thay thế thận hoặc chăm sóc bảo tồn phù hợp.
Những dấu hiệu có thể gặp
Giai đoạn sớm có thể hoàn toàn không có triệu chứng. Khi chức năng thận giảm hơn, người bệnh có thể:
- Mệt, yếu, khó tập trung hoặc ngủ kém.
- Phù chân, mắt cá, bàn chân hoặc quanh mắt.
- Tiểu ít, tiểu nhiều về đêm hoặc thay đổi tính chất nước tiểu.
- Chán ăn, buồn nôn, nôn, vị giác thay đổi hoặc sụt cân.
- Ngứa, da khô, chuột rút hoặc tê yếu.
- Khó thở do thiếu máu hoặc tích tụ dịch.
- Đau đầu, huyết áp cao hoặc khó kiểm soát.
Không triệu chứng nào trong danh sách đủ để tự chẩn đoán. Phù có thể do tim hoặc gan; tiểu bọt có thể do nhiều nguyên nhân; đau vùng lưng không đồng nghĩa suy thận. Cần xét nghiệm để đánh giá.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Đái tháo đường kéo dài có thể làm hỏng các mạch lọc nhỏ trong thận. Huyết áp cao vừa gây tổn thương thận vừa có thể trở nên khó kiểm soát khi thận suy. Nguy cơ cũng tăng ở người có bệnh tim mạch, béo phì, tiền sử gia đình, bệnh tự miễn hoặc tuổi cao.
Một số thuốc giảm đau chống viêm có thể ảnh hưởng thận, nhất là khi dùng kéo dài, đang mất nước hoặc phối hợp với thuốc khác. Thuốc nam, thực phẩm bổ sung và sản phẩm không rõ thành phần cũng có nguy cơ. Không tự dừng thuốc điều trị mạn tính; hãy để bác sĩ rà soát và điều chỉnh.
Tắc nghẽn do sỏi, phì đại tuyến tiền liệt hoặc khối u có thể gây ứ nước và giảm chức năng. Nhiễm trùng nặng, tiêu chảy mất nước, bỏng, chấn thương và phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể dẫn đến tổn thương cấp.
Bác sĩ kiểm tra chức năng thận như thế nào?
Xét nghiệm creatinine máu được dùng để ước tính mức lọc cầu thận. Kết quả cần được diễn giải theo tuổi, giới, thể trạng và xu hướng theo thời gian. Một giá trị bất thường không tự xác định bệnh mạn nếu chưa biết tình trạng trước đó.
Xét nghiệm nước tiểu giúp tìm protein, máu, tế bào hoặc dấu hiệu nhiễm trùng. Tỷ lệ albumin trong nước tiểu có thể phát hiện tổn thương sớm ở người đái tháo đường hoặc tăng huyết áp. Siêu âm đánh giá kích thước thận, tắc nghẽn và cấu trúc. Một số trường hợp cần xét nghiệm miễn dịch hoặc sinh thiết.
Điều trị suy thận phụ thuộc vào điều gì?
Mục tiêu là xử lý nguyên nhân có thể đảo ngược, làm chậm tiến triển, kiểm soát triệu chứng và phòng biến chứng. Người bệnh cần kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và bệnh tim theo kế hoạch cá nhân. Bác sĩ điều chỉnh thuốc dựa trên chức năng thận vì nhiều thuốc cần giảm liều hoặc tránh dùng.
Chế độ ăn không giống nhau cho mọi giai đoạn. Lượng muối thường cần hạn chế, nhưng nước, kali, phospho và đạm phải được điều chỉnh theo xét nghiệm, lượng tiểu, lọc máu và tình trạng dinh dưỡng. Tự kiêng quá mức có thể gây suy dinh dưỡng. Chuyên gia dinh dưỡng thận có thể xây dựng thực đơn phù hợp.
Khi nào cần lọc máu hoặc ghép thận?
Lọc máu được cân nhắc khi thận không thể duy trì cân bằng dịch, điện giải và loại chất thải, hoặc xuất hiện biến chứng không kiểm soát. Quyết định không dựa vào một con số đơn lẻ mà kết hợp triệu chứng, xét nghiệm và toàn trạng.
Chạy thận nhân tạo lọc máu qua máy. Lọc màng bụng dùng niêm mạc ổ bụng làm màng lọc và có thể thực hiện theo chương trình tại nhà sau đào tạo. Ghép thận đặt một quả thận khỏe từ người hiến vào cơ thể. Mỗi lựa chọn có lợi ích, rủi ro, yêu cầu theo dõi và mức phù hợp riêng.
Một số người có bệnh rất nặng hoặc không phù hợp điều trị thay thế thận chọn chăm sóc bảo tồn với nhóm y tế, tập trung kiểm soát triệu chứng và chất lượng sống. Đây là quyết định cần trao đổi đầy đủ với người bệnh và gia đình.
Người bệnh cần lưu ý trong sinh hoạt
Uống thuốc đúng đơn và mang danh sách thuốc khi đi khám. Không tự dùng thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc nam hoặc chất bổ sung. Theo dõi cân nặng, huyết áp, phù, lượng tiểu và khó thở theo hướng dẫn.
Lượng nước không phải càng nhiều càng tốt. Người còn chức năng thận và mất nước có nhu cầu khác với người suy thận nặng đang phù hoặc ít tiểu. Chỉ điều chỉnh dịch theo tư vấn cá nhân.
Vận động phù hợp giúp duy trì cơ, tim và tâm trạng. Tránh hút thuốc, giữ lịch xét nghiệm và tiêm chủng theo khuyến nghị. Nếu đang lọc máu, không bỏ buổi điều trị vì chất thải, kali và dịch có thể tích tụ nguy hiểm.
Khi nào cần khám sớm hoặc cấp cứu?
Nên khám sớm nếu phù mới xuất hiện, tiểu ít, nước tiểu có máu, huyết áp tăng khó kiểm soát, mệt kéo dài, ngứa nhiều hoặc buồn nôn không rõ nguyên nhân. Người đái tháo đường và tăng huyết áp cần tầm soát thận định kỳ ngay cả khi thấy khỏe.
Đến cấp cứu khi khó thở, đau ngực, lú lẫn, co giật, ngất, yếu liệt, tiểu rất ít hoặc không tiểu, phù tăng nhanh, nôn liên tục hay tim đập bất thường. Đây có thể là tích dịch, rối loạn kali, nhiễm toan hoặc biến chứng nghiêm trọng khác.
Câu hỏi thường gặp
Bạn đọc cũng có thể tìm hiểu thêm ung thư dạ dày hoặc huyết áp thấp để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Suy thận có hồi phục được không?
Tổn thương thận cấp có thể hồi phục nếu nguyên nhân được xử lý sớm, nhưng không phải lúc nào cũng hoàn toàn. Bệnh thận mạn thường không đảo ngược; điều trị nhằm làm chậm tiến triển và phòng biến chứng.
Tiểu bình thường có loại trừ suy thận không?
Không. Nhiều người bệnh thận mạn vẫn có lượng nước tiểu gần bình thường. Xét nghiệm máu và nước tiểu mới đánh giá được chức năng và tổn thương.
Uống nhiều nước có làm sạch thận không?
Không có một lượng nước chung giúp làm sạch thận. Uống quá nhiều có thể nguy hiểm khi thận không thải được dịch. Hãy tuân theo hướng dẫn dựa trên bệnh nền và lượng tiểu. Bạn đọc có thể xem thêm các bài viết chuyên khoa tại phòng khám đa khoa.
Phát hiện suy thận sớm giúp kiểm soát nguyên nhân và bảo tồn chức năng còn lại. Người có yếu tố nguy cơ nên xét nghiệm định kỳ, còn biểu hiện khó thở, rối loạn ý thức hoặc tiểu giảm đột ngột cần được xử trí khẩn.
