Đau dạ dày là cách gọi phổ biến cho cảm giác đau, nóng rát hoặc khó chịu ở vùng bụng trên. Tuy nhiên, vị trí này còn có thực quản, tá tràng, tụy, túi mật và nhiều cấu trúc khác. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm giác đau không thể kết luận nguyên nhân. Theo dõi đặc điểm triệu chứng và đi khám đúng lúc giúp tránh bỏ sót chảy máu tiêu hóa, loét hoặc bệnh ngoài đường tiêu hóa.
Đau dạ dày thường biểu hiện ra sao?
Cơn đau thường nằm ở vùng thượng vị, giữa bờ sườn và rốn. Người bệnh có thể mô tả âm ỉ, nóng rát, cồn cào hoặc tức nặng. Một số người đau khi đói, sau ăn, về đêm hoặc sau khi dùng rượu bia và thuốc giảm đau. Mối liên hệ này chỉ mang tính gợi ý, không đủ để tự chẩn đoán.
Các triệu chứng đi kèm có thể gồm đầy bụng, ợ hơi, buồn nôn, ăn nhanh no hoặc no lâu sau bữa nhỏ. Ợ nóng chủ yếu liên quan trào ngược từ dạ dày lên thực quản, dù có thể xuất hiện cùng khó tiêu. Đau quặn vùng bụng dưới hoặc rối loạn đại tiện lại gợi ý cần xem xét thêm bệnh đường ruột.
Nhật ký triệu chứng giúp buổi khám hiệu quả hơn. Người bệnh có thể ghi vị trí, thời điểm, mức đau, món ăn, thuốc đã dùng, tình trạng nôn và màu phân. Không nên cố chịu đau kéo dài chỉ vì cơn đau từng tự hết.
Những nguyên nhân thường được nghĩ đến
Khó tiêu chức năng là một nguyên nhân phổ biến của đau hoặc khó chịu vùng thượng vị kéo dài khi không tìm thấy tổn thương giải thích đầy đủ. Đây là rối loạn tương tác giữa não và đường tiêu hóa, không có nghĩa triệu chứng do người bệnh tưởng tượng.
Viêm dạ dày, bệnh loét dạ dày tá tràng và nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori cũng có thể gây triệu chứng. Vi khuẩn này liên quan viêm mạn và loét, nhưng muốn xác định cần xét nghiệm phù hợp. Không nên tự mua kháng sinh dựa vào dấu hiệu đau.
Thuốc chống viêm không steroid dùng giảm đau có thể làm tổn thương niêm mạc và tăng nguy cơ loét hoặc chảy máu. Rượu, thuốc lá và một số thuốc khác có thể làm triệu chứng nặng hơn. Người bệnh cần cho bác sĩ biết toàn bộ thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung đang dùng.
Đau vùng bụng trên cũng có thể liên quan trào ngược, sỏi mật, viêm tụy, bệnh gan hoặc hiếm hơn là ung thư. Đau ngực do tim đôi khi bị nhầm với khó tiêu. Vì thế, không nên gắn mọi cơn đau thượng vị với dạ dày.
| Đặc điểm | Nguyên nhân có thể được xem xét | Hành động |
|---|---|---|
| Nóng rát, đầy bụng, nhanh no | Khó tiêu, viêm hoặc loét | Khám nếu kéo dài hoặc tái diễn |
| Đau sau dùng thuốc giảm đau chống viêm | Tổn thương niêm mạc, loét | Liên hệ bác sĩ, không tự tăng thuốc |
| Đau lan ngực, khó thở, vã mồ hôi | Có thể liên quan tim mạch | Cấp cứu |
| Nôn ra máu, phân đen | Chảy máu tiêu hóa | Cấp cứu |
Bác sĩ chẩn đoán bằng cách nào?
Bác sĩ sẽ hỏi thời điểm đau, liên quan bữa ăn, tiền sử bệnh, thuốc đang dùng và yếu tố gia đình. Khám bụng giúp tìm điểm đau, khối bất thường hoặc dấu hiệu kích thích phúc mạc. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, hơi thở hoặc nội soi.
Xét nghiệm hơi thở hoặc phân có thể được dùng để tìm H. pylori. Kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi một số thuốc, vì vậy cần tuân thủ hướng dẫn trước xét nghiệm. Nếu dương tính, phác đồ điều trị phải do bác sĩ lựa chọn; dùng kháng sinh thiếu thuốc hoặc sai thời gian làm giảm hiệu quả và góp phần kháng thuốc.
Nội soi dạ dày giúp quan sát thực quản, dạ dày và tá tràng, đồng thời lấy mẫu mô khi cần. Phương pháp này thường được cân nhắc khi có dấu hiệu báo động, nguy cơ cao hoặc triệu chứng kéo dài. Nội soi không phải xét nghiệm bắt buộc cho mọi cơn đau thoáng qua.
Cách chăm sóc khi triệu chứng nhẹ
Người bệnh nên ăn lượng vừa phải, nhai chậm và tránh nằm ngay sau ăn. Nếu nhận thấy món cay, nhiều dầu, rượu, cà phê hoặc bữa quá lớn luôn làm đau tăng, có thể giảm và theo dõi. Không có danh sách kiêng giống nhau cho tất cả mọi người.
Ngủ đủ và điều chỉnh căng thẳng có thể giúp người bị khó tiêu chức năng. Vận động nhẹ đều đặn có lợi cho sức khỏe tiêu hóa. Nên ngừng hút thuốc và hạn chế rượu bia. Không tự nhịn ăn kéo dài vì dạ dày đau.
Không tự dùng lặp lại thuốc giảm đau chống viêm nếu đang đau thượng vị. Cũng không tự phối hợp thuốc giảm acid, thuốc nam và kháng sinh. Thuốc có thể che triệu chứng, gây tương tác hoặc làm chậm chẩn đoán. Người mang thai, cao tuổi, có bệnh gan thận hoặc dùng thuốc chống đông càng cần hỏi bác sĩ hay dược sĩ.
Khi nào cần đi khám?
Nên đặt lịch khám nếu đau tái diễn, không cải thiện, làm mất ngủ hoặc ảnh hưởng ăn uống. Các dấu hiệu như nuốt nghẹn, nuốt đau, nôn thường xuyên, chán ăn, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, vàng da hoặc bụng trướng kéo dài cần được đánh giá sớm.
Người có tiền sử loét, chảy máu tiêu hóa, ung thư đường tiêu hóa trong gia đình hoặc đang dùng thuốc chống đông không nên trì hoãn khám. Tuổi và bệnh nền cũng ảnh hưởng quyết định xét nghiệm, nên không áp dụng kinh nghiệm của người khác cho bản thân.
Dấu hiệu nào cần cấp cứu?
Nôn ra máu đỏ hoặc chất giống bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, choáng, ngất, da lạnh hoặc tim đập nhanh có thể là chảy máu tiêu hóa. Đau bụng dữ dội, liên tục, bụng cứng hoặc đau tăng nhanh cũng cần đến cấp cứu.
Đau vùng thượng vị hoặc ngực kèm khó thở, vã mồ hôi, chóng mặt hay lan lên hàm, cổ, lưng hoặc cánh tay có thể liên quan tim mạch. Hãy gọi cấp cứu thay vì tự dùng thuốc dạ dày và chờ đợi.
Nếu quan tâm, bạn có thể đọc thêm về trào ngược dạ dày nên ăn gì hoặc trào ngược dạ dày.
Phòng tái phát bằng thói quen thực tế
Ăn đúng giờ có thể giúp một số người kiểm soát triệu chứng, nhưng không cần chia quá nhiều bữa nếu không phù hợp. Điều quan trọng là tránh bữa quá lớn, ghi nhận tác nhân cá nhân và duy trì cân nặng hợp lý. Rửa tay, dùng nước sạch và ăn chín hỗ trợ vệ sinh tiêu hóa nói chung.
Khi phải dùng thuốc có nguy cơ kích ứng dạ dày, hãy hỏi bác sĩ về lợi ích, nguy cơ và cách theo dõi. Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền. Nếu đã điều trị H. pylori, cần tái kiểm tra theo hướng dẫn để xác nhận hiệu quả, không chỉ dựa vào việc hết đau. Để đọc thêm các chủ đề sức khỏe khác, bạn có thể truy cập trang chủ.
Kết luận
Đau dạ dày có thể bắt nguồn từ khó tiêu, viêm, loét, thuốc hoặc bệnh ở cơ quan khác. Ăn vừa phải, tránh tác nhân cá nhân và dùng thuốc thận trọng giúp giảm khó chịu, nhưng không thay thế chẩn đoán. Đau kéo dài, sụt cân, nuốt nghẹn hoặc nôn thường xuyên cần đi khám; nôn ra máu, phân đen, đau dữ dội hay triệu chứng giống đau tim cần cấp cứu.
