Vảy nến là bệnh viêm mạn tính do hệ miễn dịch hoạt động quá mức, làm tế bào da tăng sinh nhanh và tạo các mảng viêm có vảy. Bệnh không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ hay quan hệ. Triệu chứng thường bùng phát từng đợt rồi giảm, có thể ảnh hưởng da, móng và khớp. Chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn nhưng nhiều phương pháp giúp kiểm soát tốt.
Dấu hiệu vảy nến
Biểu hiện điển hình là mảng da dày, ranh giới rõ, đỏ hoặc sẫm màu, phủ vảy trắng bạc. Mảng có thể ngứa, rát, đau, nứt và chảy máu. Vị trí thường gặp gồm khuỷu, đầu gối, da đầu và thân mình, nhưng bệnh có thể xuất hiện ở bất kỳ vùng nào.
Móng có thể rỗ li ti, dày, đổi màu, tách khỏi giường móng hoặc vụn. Tổn thương da đầu dễ bị nhầm với gàu, còn tổn thương nếp gấp có thể trơn đỏ và ít vảy do ẩm.
Triệu chứng thay đổi theo màu da. Ở da sẫm, mảng có thể tím, nâu hoặc xám thay vì đỏ rõ, và thâm sau viêm tồn tại lâu hơn. Bác sĩ da liễu cần đánh giá toàn bộ vị trí và mức ảnh hưởng, không chỉ diện tích.
Các thể bệnh thường gặp
Vảy nến thể mảng phổ biến nhất. Thể giọt tạo nhiều nốt nhỏ ở thân và chi, đôi khi bùng phát sau nhiễm liên cầu họng. Thể đảo ngược gây mảng nhẵn ở nách, bẹn, dưới vú và dễ bị ma sát làm nặng.
Vảy nến mủ tạo các mụn chứa dịch mủ không do nhiễm khuẩn; có thể khu trú ở tay chân hoặc lan rộng. Thể đỏ da toàn thân hiếm nhưng nghiêm trọng, gây đỏ và bong da trên diện rộng, rối loạn nhiệt và dịch. Hai thể nặng cần đánh giá khẩn.
Nguyên nhân và yếu tố khởi phát
Bệnh liên quan tương tác giữa gene và hệ miễn dịch. Người có thành viên gia đình mắc bệnh có nguy cơ cao hơn, nhưng không phải ai có gene liên quan cũng biểu hiện.
Đợt bùng phát có thể được kích hoạt bởi stress, nhiễm trùng, tổn thương da, bỏng nắng, thời tiết lạnh khô, hút thuốc, uống nhiều rượu hoặc một số thuốc. Không tự ngừng thuốc kê đơn nếu nghi gây bùng phát; bác sĩ cần cân nhắc lợi ích và lựa chọn thay thế.
Thừa cân có thể làm triệu chứng nặng và ảnh hưởng đáp ứng điều trị. Tuy nhiên, vảy nến không phải do vệ sinh kém hay ăn một món cụ thể.
Vảy nến có lây không?
Không. Mảng vảy không chứa tác nhân lây. Người khác không mắc bệnh khi chạm, ôm, bơi chung hoặc dùng chung đồ. Quan niệm bệnh lây dễ gây kỳ thị và làm người bệnh căng thẳng.
Tổn thương bị nhiễm trùng thứ phát có thể có vi khuẩn, nhưng đó là vấn đề khác. Đỏ tăng, nóng, đau, chảy mủ hoặc sốt cần được khám.
Viêm khớp vảy nến
Một số người mắc viêm khớp vảy nến, gây đau, sưng và cứng khớp; sưng cả ngón như hình xúc xích; đau gót hoặc đau lưng. Triệu chứng khớp có thể xuất hiện trước hoặc sau tổn thương da.
Điều trị sớm giúp hạn chế tổn thương khớp không hồi phục. Người bệnh nên báo bác sĩ khi cứng khớp buổi sáng, sưng khớp, đau gót hoặc giảm vận động, không cho rằng đó chỉ là tuổi tác.
Bác sĩ chẩn đoán thế nào?
Chẩn đoán chủ yếu dựa trên khám da, da đầu, móng và hỏi tiền sử. Bác sĩ quan tâm vị trí, ngứa đau, thời gian bùng phát, nhiễm trùng gần đây, thuốc và triệu chứng khớp.
Nấm da, chàm, viêm da tiết bã và bệnh khác có thể giống vảy nến. Khi hình ảnh không điển hình, bác sĩ có thể cạo tìm nấm hoặc sinh thiết một mẫu da nhỏ. Không có xét nghiệm máu riêng khẳng định vảy nến.
Mức độ nặng không chỉ dựa trên phần trăm da. Tổn thương ở mặt, tay, chân, bộ phận sinh dục hoặc da đầu có thể ảnh hưởng lớn dù diện tích nhỏ. Sức khỏe tinh thần và giấc ngủ cũng cần được hỏi.
Điều trị vảy nến
Thuốc bôi
Trường hợp nhẹ thường dùng thuốc bôi như corticosteroid, dẫn xuất vitamin D hoặc hoạt chất khác theo vị trí. Da mặt và nếp gấp cần thuốc và thời gian khác da dày ở khuỷu, gối. Tự bôi corticosteroid mạnh kéo dài có thể làm mỏng da và che nhiễm trùng.
Dưỡng ẩm giúp giảm khô, nứt và vảy nhưng không thay thế thuốc chống viêm. Nên bôi sau tắm khi da còn hơi ẩm và chọn sản phẩm không mùi nếu da nhạy cảm.
Quang trị liệu
Chiếu tia cực tím y khoa được thực hiện theo liều kiểm soát cho bệnh lan rộng hoặc không đáp ứng thuốc bôi. Tắm nắng không kiểm soát không phải quang trị liệu; cháy nắng có thể làm bệnh bùng phát và tăng nguy cơ ung thư da.
Bên cạnh đó, các bài viết về zona thần kinh và bệnh da liễu thường gặp cũng có nhiều thông tin liên quan hữu ích.
Thuốc toàn thân và sinh học
Bệnh vừa đến nặng, vị trí ảnh hưởng nhiều hoặc viêm khớp có thể cần thuốc uống, tiêm hay thuốc sinh học nhắm vào miễn dịch. Trước điều trị, bác sĩ có thể sàng lọc nhiễm trùng và kiểm tra xét nghiệm. Người bệnh cần dùng đúng lịch và báo sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
Không tự dùng thuốc “thải độc”, thuốc nam hoặc sản phẩm không rõ thành phần. Một số chứa corticosteroid, kim loại nặng hoặc gây tổn thương gan thận.
Chăm sóc tại nhà
Tắm nước ấm vừa, dùng chất làm sạch dịu nhẹ, không cạy vảy hoặc chà mạnh. Dưỡng ẩm đều và tránh gãi; giữ móng ngắn để giảm tổn thương. Theo dõi yếu tố khởi phát bằng nhật ký có thể hữu ích.
Ngừng hút thuốc, hạn chế rượu, duy trì cân nặng phù hợp và vận động giúp sức khỏe tổng thể. Không có chế độ ăn chữa khỏi bệnh, nhưng ăn cân đối có lợi cho nguy cơ tim mạch. Vảy nến liên quan nguy cơ cao hơn của béo phì, đái tháo đường và bệnh tim, nên cần kiểm tra định kỳ.
Stress có thể làm bệnh nặng và bệnh cũng gây stress. Tư vấn tâm lý hoặc nhóm hỗ trợ là một phần hợp lý của điều trị nếu người bệnh tự ti, lo âu hoặc trầm cảm.
Khi nào cần khám ngay?
Đi khám da liễu khi tổn thương lan rộng, đau, mất ngủ, ảnh hưởng công việc, bôi thuốc không cải thiện hoặc có triệu chứng khớp. Phụ nữ mang thai hoặc dự định mang thai cần trao đổi trước vì một số thuốc không an toàn.
Cấp cứu nếu da đỏ và bong trên diện rộng kèm sốt, rét run, yếu nhiều, mất nước hoặc rối loạn nhiệt; hoặc mụn mủ lan rộng kèm bệnh toàn thân. Khó thở, sưng mặt hoặc phản ứng nặng sau thuốc cũng cần xử trí ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vảy nến có chữa khỏi không?
Hiện bệnh được xem là mạn tính, nhưng có thể kiểm soát và có giai đoạn lui bệnh dài. Kế hoạch phù hợp giúp giảm tổn thương và cải thiện chất lượng sống.
Có nên bóc vảy không?
Không cạy hoặc bóc mạnh vì có thể chảy máu, nhiễm trùng và làm tổn thương mới xuất hiện. Dưỡng ẩm và thuốc làm mềm vảy nên dùng theo hướng dẫn.
Vảy nến có phải nấm không?
Không. Đây là bệnh viêm miễn dịch. Tuy nhiên, nấm da có thể trông giống bệnh nên cần khám trước khi dùng thuốc. Thông tin chi tiết về nhiều vấn đề sức khỏe thường gặp có tại phòng khám đa khoa.
Kiểm soát bệnh lâu dài
Vảy nến không lây và không phải lỗi của người bệnh. Điều trị dựa trên thể bệnh, vị trí, mức độ, bệnh khớp và sức khỏe tổng thể. Dưỡng ẩm, tránh yếu tố kích hoạt và dùng thuốc đúng hướng dẫn giúp giảm bùng phát; đau sưng khớp hoặc đỏ da toàn thân cần được khám sớm.
