Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhóm enterovirus gây ra, thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi nhưng người lớn vẫn có thể mắc. Bệnh điển hình gây sốt, đau họng, loét miệng và ban hoặc bóng nước ở lòng bàn tay, bàn chân. Phần lớn trường hợp tự khỏi trong khoảng 7–10 ngày, nhưng một số trẻ có thể diễn tiến nặng và cần nhận biết cảnh báo sớm.
Bệnh lây như thế nào?
Virus có trong dịch mũi họng, nước bọt, dịch từ bóng nước và phân. Bệnh lây khi tiếp xúc gần, qua ho hắt hơi, đồ chơi, tay nắm cửa, cốc thìa hoặc tay nhiễm virus sau thay tã. Trẻ nhà trẻ dễ lây do sinh hoạt chung và thường đưa tay vào miệng.
Virus có thể còn được thải qua phân sau khi triệu chứng đã hết, nên vệ sinh tay vẫn phải duy trì. Bệnh không phải do vật nuôi và khác với bệnh lở mồm long móng ở gia súc.
Một người có thể mắc lại vì nhiều loại virus gây bệnh. Có lần mắc trước không tạo bảo vệ đầy đủ với các chủng khác.
Dấu hiệu thường gặp
Bệnh có thể bắt đầu bằng sốt, đau họng, mệt, chán ăn. Sau đó xuất hiện các vết đỏ hoặc bóng nước nhỏ trong miệng, nhất là lưỡi, lợi và mặt trong má. Vết loét đau khiến trẻ chảy dãi, bỏ bú hoặc chỉ thích uống mát.
Ban đỏ hoặc bóng nước thường thấy ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, khuỷu, mông hay vùng tã. Ban có thể không ngứa. Không phải trẻ nào cũng đủ cả ba vị trí tay, chân và miệng; có trẻ chỉ loét miệng hoặc phát ban ít.
Sau bệnh, một số trẻ có thể bong da hoặc rụng móng tạm thời trong những tuần sau. Hiện tượng này thường tự hồi phục nhưng nên khám nếu vùng móng đau, đỏ hoặc chảy dịch.
Dấu hiệu bệnh có thể trở nặng
Đưa trẻ đi khám ngay nếu sốt cao hoặc kéo dài, nôn nhiều, li bì, ngủ gà, kích thích bất thường, quấy khóc liên tục hoặc giật mình chới với nhiều lần. Run chi, đi loạng choạng, yếu tay chân, co giật, mắt nhìn bất thường là cảnh báo thần kinh.
Thở nhanh, khó thở, tím tái, da nổi bông, tay chân lạnh, vã mồ hôi hoặc tim đập rất nhanh cần cấp cứu. Trẻ không uống được, tiểu ít, khô miệng, mắt trũng hoặc không có nước mắt có thể bị mất nước.
Cha mẹ không nên chỉ dựa vào số lượng bóng nước để đánh giá độ nặng. Trẻ có tổn thương da ít vẫn có thể diễn tiến nặng, nên hành vi, nhịp thở, khả năng uống và mức tỉnh táo quan trọng hơn.
Khi nào trẻ cần khám?
Trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch nên được tư vấn sớm. Với trường hợp nhẹ, vẫn cần khám nếu sốt không giảm, đau miệng làm trẻ uống kém, triệu chứng tăng hoặc cha mẹ không chắc chẩn đoán.
Phát ban và loét miệng còn có thể do thủy đậu, herpes, viêm họng, dị ứng hoặc bệnh khác. Bác sĩ thường chẩn đoán dựa vào khám; xét nghiệm virus chỉ cần trong một số ca nặng, không điển hình hoặc phục vụ giám sát dịch.
Chăm sóc tại nhà
Mục tiêu chính là giảm đau và phòng mất nước. Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ thường xuyên; nước mát, sữa hoặc dung dịch bù nước phù hợp có thể dễ chịu hơn. Chọn thức ăn mềm, nguội, tránh món cay, chua, mặn hoặc quá nóng làm loét đau.
Thuốc hạ sốt và giảm đau phải đúng cân nặng, tuổi và hướng dẫn. Không tự phối hợp nhiều sản phẩm có cùng hoạt chất. Không cho trẻ dùng aspirin. Kháng sinh không điều trị virus tay chân miệng; chỉ dùng khi bác sĩ xác định nhiễm khuẩn khác.
Không chọc vỡ bóng nước, bôi lá, thuốc màu hoặc chất sát khuẩn mạnh lên miệng và da. Giữ da sạch, cắt móng tay và thay quần áo khi ướt. Các sản phẩm gây tê miệng có thể không an toàn ở trẻ nhỏ nếu dùng sai, vì vậy cần hỏi nhân viên y tế.
Theo dõi nhiệt độ, lượng nước uống, số lần tiểu, nhịp thở, giấc ngủ và biểu hiện giật mình. Trẻ có dấu hiệu nặng phải đến viện, không chờ đến sáng hoặc tái khám theo hẹn.
Cách phòng lây trong gia đình
Rửa tay bằng xà phòng và nước, nhất là sau thay tã, đi vệ sinh, lau dịch mũi và trước chế biến thức ăn. Dung dịch sát khuẩn tay không thay thế hoàn toàn rửa bằng xà phòng khi tay bẩn hoặc sau tiếp xúc phân.
Làm sạch và khử khuẩn đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn và vật hay chạm. Không dùng chung cốc, thìa, khăn, bàn chải hoặc đồ ngậm. Che khi ho hắt hơi và xử lý tã đúng cách.
Hạn chế ôm hôn và tiếp xúc gần khi đang bệnh. Người chăm sóc nên tránh chạm mắt, mũi, miệng bằng tay chưa rửa. Phụ nữ mang thai bị phơi nhiễm nên trao đổi với bác sĩ, dù biến chứng nhìn chung hiếm.
Khi nào trẻ có thể đi học lại?
Nguyên tắc thường là trẻ hết sốt, cảm thấy đủ khỏe để tham gia hoạt động và không chảy dãi mất kiểm soát do loét miệng. Tuy nhiên, trường học hoặc cơ quan y tế địa phương có thể yêu cầu khác trong đợt dịch.
Đợi đến khi mọi bóng nước lành hoàn toàn không loại bỏ nguy cơ lây vì virus còn có thể được thải qua phân. Vệ sinh tay và môi trường vẫn là biện pháp chính sau khi trở lại lớp.
Có thuốc đặc trị hoặc vaccine không?
Điều trị chủ yếu là hỗ trợ; không tự mua thuốc kháng virus hay kháng sinh. Một số quốc gia có vaccine cho một chủng enterovirus nhất định, nhưng vaccine đó không bảo vệ khỏi mọi virus gây tay chân miệng. Lịch vaccine và khả năng sử dụng phụ thuộc chương trình y tế địa phương.
Không dùng quảng cáo “tăng miễn dịch” để thay thế theo dõi. Giấc ngủ, dinh dưỡng, đủ nước và vệ sinh là nền tảng; dấu hiệu nặng cần chăm sóc bệnh viện.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có mắc tay chân miệng không?
Có. Người lớn có thể có triệu chứng nhẹ hoặc không triệu chứng nhưng vẫn lây. Một số người đau họng, loét miệng và phát ban rõ.
Bóng nước có để lại sẹo không?
Phần lớn tổn thương tự lành không sẹo nếu không nhiễm trùng hoặc bị cào gãi, chọc vỡ.
Bạn có thể tham khảo thêm mất ngủ và viêm họng hạt nếu muốn tìm hiểu sâu hơn.
Có cần kiêng tắm không?
Không. Tắm nhẹ bằng nước sạch giúp giữ vệ sinh. Tránh chà xát mạnh và giữ vùng da khô thoáng sau tắm. Bạn đọc có thể xem thêm các bài viết chuyên khoa tại phongkhamdakhoathudaumot.
Theo dõi sát giúp trẻ an toàn
Bệnh tay chân miệng thường nhẹ nhưng diễn tiến có thể thay đổi nhanh ở một số trẻ. Chăm sóc đủ nước, giảm đau đúng cách, vệ sinh phòng lây và quan sát mức tỉnh táo, giật mình, nhịp thở là rất quan trọng. Khi trẻ li bì, nôn nhiều, co giật, khó thở, tay chân lạnh hoặc không uống được, cần đưa đi cấp cứu ngay.
