HIV là virus tấn công hệ miễn dịch, đặc biệt là tế bào CD4. Nếu không điều trị, miễn dịch suy yếu dần và có thể tiến triển đến AIDS, giai đoạn dễ mắc nhiễm trùng cơ hội và một số ung thư. Ngày nay, điều trị kháng virus đều đặn giúp người nhiễm sống lâu, khỏe mạnh và giảm khả năng lây truyền. Cách duy nhất để biết tình trạng nhiễm là xét nghiệm, không thể dựa vào vẻ ngoài hay triệu chứng.
HIV và AIDS có giống nhau không?
HIV là tên virus và cũng được dùng để nói về tình trạng nhiễm virus. AIDS là giai đoạn tiến triển khi hệ miễn dịch tổn thương nặng hoặc xuất hiện bệnh lý xác định. Người phát hiện sớm và điều trị hiệu quả có thể không tiến triển đến AIDS.
Kết quả HIV dương tính không đồng nghĩa cuộc sống chấm dứt. Đây là bệnh mạn có thể kiểm soát bằng thuốc. Việc điều trị sớm bảo vệ sức khỏe và giúp ngăn lây truyền.
HIV lây qua đường nào?
Virus có thể lây qua máu, tinh dịch, dịch âm đạo, dịch trực tràng và sữa mẹ trong những tình huống phù hợp. Các đường chính gồm quan hệ tình dục không có biện pháp bảo vệ, dùng chung kim tiêm, tiếp xúc với dụng cụ dính máu và truyền từ mẹ sang con trong thai kỳ, lúc sinh hoặc cho bú.
Nguy cơ phụ thuộc loại tiếp xúc, lượng virus, tổn thương niêm mạc và việc sử dụng dự phòng. Máu được sàng lọc và quy trình vô khuẩn giúp giảm nguy cơ trong y tế.
HIV không lây trong sinh hoạt thông thường
Virus không lây qua bắt tay, ôm, dùng chung bát đũa, dùng chung nhà vệ sinh, muỗi đốt, ho hoặc hắt hơi. Nước mắt, mồ hôi và nước bọt trong giao tiếp thông thường không phải đường lây.
Người nhiễm có thể học tập, làm việc và sống cùng gia đình bình thường. Kỳ thị khiến người có nguy cơ ngại xét nghiệm và điều trị, từ đó bất lợi cho cả cá nhân lẫn cộng đồng.
Dấu hiệu có thể xuất hiện
Trong những tuần đầu, một số người có sốt, đau họng, phát ban, đau đầu hoặc nổi hạch giống cúm. Nhiều người không có triệu chứng. Sau đó có thể trải qua giai đoạn kéo dài không biểu hiện dù virus vẫn hoạt động.
Nếu không điều trị, người bệnh có thể sụt cân, sốt kéo dài, tiêu chảy, ho, nhiễm trùng tái diễn hoặc bệnh cơ hội. Những dấu hiệu này không đặc hiệu. Chỉ xét nghiệm đúng thời điểm mới xác định được.
Xét nghiệm HIV và giai đoạn cửa sổ
Các xét nghiệm có thể tìm kháng thể, kháng nguyên hoặc vật liệu di truyền của virus. Mỗi loại có thời gian phát hiện khác nhau. Giai đoạn cửa sổ là khoảng từ lúc phơi nhiễm đến khi xét nghiệm có thể phát hiện đáng tin cậy.
Kết quả âm tính quá sớm chưa loại trừ nhiễm. Người được xét nghiệm cần cho biết ngày phơi nhiễm và loại xét nghiệm để được hẹn lặp lại. Một kết quả sàng lọc phản ứng cần xét nghiệm xác nhận theo quy trình; không tự kết luận từ que thử duy nhất.
Tự xét nghiệm giúp tăng tiếp cận nhưng kết quả phản ứng vẫn cần cơ sở y tế xác nhận. Trẻ dưới 18 tháng sinh từ mẹ nhiễm cần xét nghiệm virus chuyên biệt vì kháng thể từ mẹ có thể ảnh hưởng xét nghiệm thông thường.
Làm gì sau một phơi nhiễm gần đây?
Nếu vừa có quan hệ nguy cơ, dùng chung kim tiêm hoặc tiếp xúc máu, hãy đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để đánh giá dự phòng sau phơi nhiễm. Biện pháp này có giới hạn thời gian và hiệu quả cao hơn khi bắt đầu sớm; không chờ triệu chứng hoặc tự mua thuốc.
Rửa vùng da bằng nước và xà phòng nếu phù hợp, nhưng không chà xát mạnh, nặn vết thương hoặc đổ hóa chất. Với niêm mạc, rửa bằng nước sạch. Nhân viên y tế sẽ đánh giá cả viêm gan B, C và nhiễm trùng lây qua đường tình dục.
Điều trị HIV như thế nào?
Thuốc kháng virus phối hợp ngăn HIV nhân lên, giúp hệ miễn dịch hồi phục và làm tải lượng virus giảm. Điều trị không loại bỏ hoàn toàn virus nên cần duy trì lâu dài theo hướng dẫn.
Tuân thủ thuốc rất quan trọng để đạt và giữ tải lượng virus ở mức không phát hiện, hạn chế kháng thuốc và bảo vệ sức khỏe. Nếu có tác dụng phụ hoặc khó duy trì giờ uống, người bệnh nên trao đổi với cơ sở điều trị thay vì tự ngừng.
Khi người nhiễm dùng thuốc đều và duy trì tải lượng virus không phát hiện, họ không lây HIV qua đường tình dục. Việc theo dõi xét nghiệm xác nhận tình trạng này phải do cơ sở điều trị thực hiện.
Phòng ngừa HIV
Sử dụng bao cao su đúng cách, không dùng chung kim tiêm và xét nghiệm định kỳ giúp giảm nguy cơ. Dự phòng trước phơi nhiễm là lựa chọn cho người âm tính có nguy cơ đáng kể; thuốc cần được kê và theo dõi phù hợp.
Người mang thai nhiễm HIV nên điều trị và theo dõi để bảo vệ sức khỏe mẹ, đồng thời giảm nguy cơ truyền sang con. Kế hoạch sinh, dự phòng cho trẻ và nuôi dưỡng cần theo hướng dẫn chuyên môn.
Sau khi có kết quả dương tính cần làm gì?
Kết quả cần được xác nhận theo quy trình. Sau đó, cơ sở điều trị đánh giá tải lượng virus, CD4, bệnh đồng nhiễm và sức khỏe tổng quát, rồi bắt đầu điều trị sớm. Người bệnh có thể cần xét nghiệm lao, viêm gan và các nhiễm trùng khác.
Không chia sẻ thuốc, không dùng thực phẩm bổ sung thay điều trị. Giữ lịch tái khám, tiêm chủng theo tư vấn và chăm sóc sức khỏe tinh thần. Chỉ chia sẻ tình trạng với người cần biết trong môi trường an toàn; dịch vụ xét nghiệm phải bảo đảm bảo mật theo quy định.
Khi nào cần khám ngay?
Người có phơi nhiễm mới cần đến cơ sở y tế ngay để đánh giá dự phòng. Người đã nhiễm cần khám gấp khi sốt cao kéo dài, khó thở, đau đầu dữ dội, lú lẫn, co giật, yếu liệt, nôn nhiều hoặc mất nước.
Đến cấp cứu khi khó thở nặng, đau ngực, mất ý thức hoặc có dấu hiệu sốc. Không tự trì hoãn vì sợ kỳ thị.
Câu hỏi thường gặp
Một số chủ đề liên quan bạn có thể quan tâm là acid uric và nước tiểu có bọt.
HIV có chữa khỏi hoàn toàn không?
Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi áp dụng rộng rãi, nhưng thuốc có thể kiểm soát virus rất hiệu quả và giúp người bệnh sống khỏe.
Người nhiễm có thể sinh con không nhiễm không?
Có thể. Điều trị cho mẹ và dự phòng đúng quy trình làm giảm mạnh nguy cơ. Cần lập kế hoạch với cơ sở chuyên môn.
Xét nghiệm âm tính một lần có đủ không?
Tùy thời điểm và loại xét nghiệm. Nếu còn trong giai đoạn cửa sổ hoặc có phơi nhiễm mới, cần xét nghiệm lại theo tư vấn. Thông tin chi tiết về nhiều vấn đề sức khỏe thường gặp có tại phòng khám đa khoa.
Hiểu đúng HIV, xét nghiệm sớm và điều trị đều đặn giúp bảo vệ cả người bệnh lẫn bạn tình. Thay vì phán đoán từ triệu chứng, hãy tiếp cận dịch vụ xét nghiệm bảo mật và dự phòng đúng thời điểm.
