Huyết áp cao là tình trạng áp lực của máu lên thành mạch duy trì ở mức cao hơn bình thường. Phần lớn người bệnh không cảm thấy triệu chứng, nhưng tổn thương ở tim, não, thận và mắt vẫn có thể tiến triển âm thầm. Vì vậy, đo huyết áp đúng cách và đánh giá nhiều lần quan trọng hơn việc chờ đến khi đau đầu hoặc chóng mặt mới đi khám.
Hai chỉ số huyết áp có ý nghĩa gì?
Kết quả huyết áp gồm hai số. Huyết áp tâm thu là số phía trên, phản ánh áp lực khi tim co bóp. Huyết áp tâm trương là số phía dưới, phản ánh áp lực khi tim giãn giữa hai nhịp.
Một lần đo cao chưa đủ để kết luận tăng huyết áp vì căng thẳng, vận động, cà phê, thuốc lá, đau hoặc kỹ thuật đo có thể làm kết quả thay đổi. Bác sĩ thường dựa vào nhiều lần đo ở những thời điểm thích hợp, đôi khi kết hợp đo tại nhà hoặc theo dõi lưu động. Ngưỡng chẩn đoán và mục tiêu điều trị có thể khác theo hướng dẫn, tuổi, thai kỳ và bệnh đi kèm.
Vì sao huyết áp cao thường bị bỏ sót?
Đa số người tăng huyết áp không có dấu hiệu đặc hiệu. Đau đầu, chóng mặt, ù tai hoặc mệt có thể xuất hiện nhưng cũng gặp trong nhiều bệnh khác. Cảm thấy khỏe không đồng nghĩa huyết áp bình thường.
Khi huyết áp rất cao, người bệnh có thể đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau ngực, khó thở, buồn nôn, lú lẫn hoặc chảy máu mũi. Những triệu chứng này cần được đánh giá ngay, nhất là khi số đo tăng rõ.
Yếu tố làm tăng nguy cơ
Tuổi cao, tiền sử gia đình, bệnh thận và đái tháo đường là các yếu tố không thể loại bỏ hoàn toàn. Những yếu tố có thể điều chỉnh gồm ăn nhiều muối, ít rau quả, thừa cân, ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu và ngủ không đủ.
Một số thuốc hoặc chất có thể làm huyết áp tăng, chẳng hạn thuốc giảm đau chống viêm, thuốc thông mũi, thuốc tránh thai ở một số người, corticosteroid hay chất kích thích. Không tự ngừng thuốc đang dùng; hãy mang danh sách thuốc đến buổi khám để bác sĩ đánh giá.
Cách đo huyết áp tại nhà chính xác hơn
Nên dùng máy đo bắp tay có vòng bít đúng kích cỡ. Trước khi đo, nghỉ yên ít nhất vài phút, tránh vận động, hút thuốc hoặc dùng đồ uống chứa caffeine ngay trước đó. Đi tiểu nếu bàng quang đầy.
Ngồi tựa lưng, đặt hai chân trên sàn, không bắt chéo chân. Cánh tay được đỡ ngang mức tim, vòng bít quấn trên da chứ không phủ ngoài áo. Không nói chuyện trong lúc đo. Có thể đo hai lần cách nhau khoảng một phút và ghi lại kết quả, thời gian, triệu chứng và thuốc đã dùng.
Không đo liên tục vì lo lắng. Mang sổ hoặc dữ liệu máy đến lần khám để bác sĩ nhìn xu hướng thay vì chỉ một con số.
Huyết áp cao gây biến chứng gì?
Áp lực cao kéo dài làm tổn thương thành mạch, khiến tim phải làm việc nhiều hơn. Hậu quả có thể gồm bệnh mạch vành, suy tim, đột quỵ, tổn thương thận, bệnh mạch máu ngoại biên và vấn đề thị lực. Tăng huyết áp cũng có thể vừa là nguyên nhân vừa là hậu quả của bệnh thận.
Nguy cơ không phụ thuộc riêng vào huyết áp. Bác sĩ còn xem xét tuổi, hút thuốc, cholesterol, đường huyết, chức năng thận và tiền sử tim mạch để xây dựng kế hoạch điều trị.
Điều trị và kiểm soát lâu dài
Giảm muối và ăn cân đối
Ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp giúp hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Muối thường ẩn trong thực phẩm chế biến, mì gói, đồ hộp, nước chấm và món ăn ngoài hàng. Đọc nhãn và giảm dần vị mặn dễ duy trì hơn thay đổi đột ngột.
Người bệnh thận hoặc có rối loạn kali cần hỏi bác sĩ trước khi dùng muối thay thế chứa kali hay tăng nhiều thực phẩm giàu kali.
Vận động, cân nặng và thuốc lá
Vận động đều theo khả năng, kiểm soát cân nặng và bỏ thuốc lá giúp giảm nguy cơ tim mạch. Người ít vận động hoặc có bệnh tim nên bắt đầu nhẹ và hỏi nhân viên y tế trước khi tập cường độ cao. Hạn chế rượu và duy trì giấc ngủ cũng hữu ích.
Dùng thuốc đúng chỉ định
Nhiều người vẫn cần thuốc dù đã thay đổi lối sống. Bác sĩ chọn thuốc theo mức huyết áp, tuổi, bệnh tim, thận, đái tháo đường, thai kỳ và nguy cơ tác dụng phụ. Không dùng thuốc của người khác, không tự tăng liều khi thấy số đo cao và không ngừng thuốc khi huyết áp trở về bình thường.
Nếu chóng mặt, phù, ho kéo dài hoặc có triệu chứng mới sau dùng thuốc, cần liên hệ người kê đơn để điều chỉnh. Việc tái khám và xét nghiệm giúp theo dõi hiệu quả cũng như chức năng thận, điện giải khi cần.
Khi nào huyết áp cao là tình huống khẩn cấp?
Nếu huyết áp rất cao, hãy ngồi nghỉ và đo lại đúng kỹ thuật. Khi số đo khoảng 180/120 mmHg trở lên kèm đau ngực, khó thở, yếu liệt, méo miệng, nói khó, lú lẫn, đau đầu dữ dội, nhìn mờ, co giật hoặc ngất, cần gọi cấp cứu ngay. Không chờ huyết áp tự hạ và không tự lái xe.
Nếu số đo rất cao nhưng chưa có triệu chứng, vẫn cần liên hệ cơ sở y tế khẩn để được hướng dẫn. Không tự uống thêm nhiều liều thuốc vì huyết áp hạ quá nhanh cũng có thể nguy hiểm.
Khi nào nên đi khám định kỳ?
Người có số đo cao lặp lại, đang mang thai, có đái tháo đường, bệnh thận hoặc tiền sử tim mạch cần được đánh giá sớm. Bác sĩ có thể kiểm tra đường huyết, mỡ máu, chức năng thận, nước tiểu, điện tim và tổn thương cơ quan tùy trường hợp.
Sau khi được chẩn đoán, lịch tái khám phụ thuộc mức kiểm soát và thuốc sử dụng. Mục tiêu huyết áp cần cá thể hóa, đặc biệt ở người cao tuổi dễ té ngã hoặc người có nhiều bệnh nền.
Bạn đọc cũng có thể tìm hiểu thêm trào ngược dạ dày nên ăn gì hoặc cúm A để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Những hiểu lầm thường gặp
Không đau đầu nghĩa là huyết áp bình thường?
Không. Tăng huyết áp thường không gây triệu chứng. Chỉ phép đo đúng mới cho biết tình trạng hiện tại.
Huyết áp ổn có thể dừng thuốc?
Con số ổn có thể là kết quả của thuốc và thay đổi lối sống. Dừng đột ngột có thể làm huyết áp tăng trở lại. Mọi thay đổi cần được thống nhất với bác sĩ.
Người trẻ có mắc tăng huyết áp không?
Có. Thừa cân, bệnh thận, nội tiết, thuốc và yếu tố gia đình có thể liên quan. Người trẻ có huyết áp cao cần được xác nhận và đánh giá nguyên nhân phù hợp. Các kiến thức y khoa liên quan được cập nhật thường xuyên tại phongkhamdakhoathudaumot.
Kiểm soát huyết áp cao là quá trình lâu dài gồm đo đúng, dùng thuốc đều và điều chỉnh lối sống. Phát hiện sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng, còn triệu chứng thần kinh, đau ngực hoặc khó thở kèm huyết áp rất cao luôn cần cấp cứu.
