Thiếu máu não là cách gọi thường dùng cho tình trạng một vùng não không nhận đủ máu và oxy. Trong y khoa, biểu hiện thần kinh xuất hiện đột ngột có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ thiếu máu, đều cần cấp cứu. Không nên dùng cụm từ này để tự giải thích mọi cơn chóng mặt, đau đầu hay mệt mỏi rồi trì hoãn khám.
Thiếu máu não xảy ra như thế nào?
Não cần dòng máu liên tục. Khi động mạch bị tắc bởi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa, tế bào não có thể bị tổn thương. Nếu triệu chứng hết nhanh và chưa thấy tổn thương não vĩnh viễn, bác sĩ có thể chẩn đoán cơn thiếu máu não thoáng qua. Nếu mô não bị chết, đó là đột quỵ thiếu máu.
Cơn thoáng qua không phải tình trạng nhẹ để theo dõi tại nhà. Đây là cảnh báo nguy cơ đột quỵ, đặc biệt trong thời gian sớm. Người bệnh vẫn cần đánh giá ngay cả khi đã hoàn toàn bình thường trở lại.
Đột quỵ xuất huyết do mạch máu vỡ cũng gây triệu chứng tương tự. Chỉ chụp não và thăm khám mới phân biệt được; vì vậy không tự uống thuốc chống đông hoặc aspirin khi chưa có hướng dẫn.
Dấu hiệu thiếu máu não cấp
Triệu chứng thường đến đột ngột:
- Méo miệng, tê hoặc yếu mặt, tay, chân, nhất là một bên.
- Nói khó, nói đớ, không hiểu lời hoặc lú lẫn.
- Mất thị lực, nhìn đôi hoặc nhìn mờ đột ngột.
- Chóng mặt dữ dội kèm mất thăng bằng, đi loạng choạng.
- Đau đầu đột ngột rất dữ dội, không rõ nguyên nhân.
- Khó phối hợp động tác hoặc mất ý thức.
Có thể nhớ nguyên tắc FAST: mặt lệch, tay yếu, lời nói bất thường và thời gian phải gọi cấp cứu. Một số đột quỵ tuần hoàn sau biểu hiện nổi bật bằng mất thăng bằng và thay đổi thị lực, nên cần chú ý thêm hai dấu hiệu này.
Chóng mặt, đau đầu có phải thiếu máu não không?
Không thể kết luận chỉ từ hai triệu chứng. Chóng mặt còn do rối loạn tai trong, mất nước, hạ đường huyết, thuốc hoặc lo âu. Đau đầu có thể do căng thẳng, migraine, nhiễm trùng và nhiều nguyên nhân khác.
Điểm đáng lo là khởi phát đột ngột, khác thường và đi kèm dấu hiệu thần kinh khu trú như yếu một bên, nói khó, mất thị lực hoặc không đi vững. Chóng mặt đơn thuần tái diễn vẫn nên được khám nếu ảnh hưởng sinh hoạt, nhưng không nên tự mua thuốc “bổ não” thay cho chẩn đoán.
Yếu tố làm tăng nguy cơ
Tăng huyết áp là yếu tố quan trọng. Đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc, rung nhĩ và bệnh tim cũng làm nguy cơ tăng. Tuổi cao, tiền sử đột quỵ hoặc cơn thoáng qua, bệnh động mạch cảnh và tiền sử gia đình góp phần vào nguy cơ.
Ít vận động, thừa cân, uống nhiều rượu và dùng chất kích thích có thể làm tình trạng tim mạch xấu hơn. Người trẻ vẫn có thể đột quỵ do rối loạn đông máu, bóc tách động mạch, bệnh tim hoặc nguyên nhân khác.
Cần làm gì khi nghi đột quỵ?
Gọi cấp cứu ngay và ghi nhớ thời điểm người bệnh cuối cùng còn bình thường. Không chờ xem triệu chứng có tự hết, không tự lái xe và không đưa người bệnh đến cơ sở nhỏ không có khả năng xử trí đột quỵ nếu hệ thống cấp cứu có thể điều phối.
Đặt người bệnh ở tư thế an toàn, nới lỏng quần áo và theo dõi thở. Không cho ăn uống vì người bệnh có thể rối loạn nuốt và sặc. Không cạo gió, chích đầu ngón tay, xoa bóp hay tự hạ huyết áp nhanh. Không cho aspirin vì có thể là xuất huyết não.
Nếu bất tỉnh và không thở bình thường, thực hiện hồi sức nếu đã được huấn luyện và làm theo hướng dẫn của cấp cứu.
Bác sĩ chẩn đoán như thế nào?
Tại bệnh viện, bác sĩ đánh giá thời điểm khởi phát, khám thần kinh, đo đường huyết và chụp CT hoặc MRI não. Hình ảnh giúp phân biệt tắc mạch với xuất huyết và tìm vùng tổn thương.
Điện tim, theo dõi nhịp, siêu âm tim hoặc mạch cổ có thể tìm nguồn cục máu đông. Xét nghiệm máu đánh giá đông máu, mỡ máu, đường huyết và bệnh liên quan. Không có một xét nghiệm “thiếu máu não” đơn lẻ đủ cho mọi trường hợp.
Điều trị cấp phụ thuộc loại đột quỵ, thời gian, vị trí tắc, thuốc đang dùng và nguy cơ chảy máu. Một số người phù hợp thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối, nhưng chỉ bác sĩ chuyên khoa mới quyết định.
Điều trị sau cơn thiếu máu não thoáng qua
Mục tiêu là tìm nguyên nhân và ngăn đột quỵ. Bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông khi rung nhĩ, thuốc giảm cholesterol hoặc kiểm soát huyết áp và đường huyết tùy từng người. Không dùng thuốc của người khác hoặc tự phối hợp vì nguy cơ chảy máu.
Hẹp động mạch cảnh đáng kể có thể cần thủ thuật ở trường hợp phù hợp. Cai thuốc lá, ăn có lợi cho tim, vận động và kiểm soát cân nặng là phần thiết yếu nhưng không thay thế thuốc được kê.
Phục hồi sau đột quỵ
Di chứng có thể ảnh hưởng vận động, nói, nuốt, trí nhớ và cảm xúc. Phục hồi chức năng nên bắt đầu khi an toàn và gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu tùy nhu cầu.
Trầm cảm, lo âu và mệt kéo dài khá phổ biến. Gia đình cần hỗ trợ nhưng cũng khuyến khích khả năng tự lập an toàn. Nuốt khó phải được đánh giá trước khi ăn uống để phòng viêm phổi hít.
Phòng ngừa thiếu máu não
Đo và kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol; dùng thuốc đều và tái khám. Ngừng hút thuốc, hạn chế rượu, ăn nhiều rau và thực phẩm ít chế biến, giảm muối và vận động theo khả năng.
Người có rung nhĩ cần tuân thủ kế hoạch phòng huyết khối. Không tự ngừng thuốc chống đông vì sợ bầm tím và không dùng thực phẩm bổ sung thay thế. Nhận biết FAST trong gia đình giúp rút ngắn thời gian đến viện.
Câu hỏi thường gặp
Triệu chứng hết sau vài phút có cần cấp cứu không?
Có. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua và nguy cơ đột quỵ sau đó cao. Cần đánh giá ngay trong ngày.
Thuốc bổ não có phòng đột quỵ không?
Không có sản phẩm bổ sung nào thay thế kiểm soát huyết áp, rung nhĩ, mỡ máu và thuốc dự phòng được chỉ định.
Có nên đo huyết áp rồi chờ giảm?
Không. Dấu hiệu thần kinh đột ngột phải gọi cấp cứu dù huyết áp cao hay bình thường. Tự hạ huyết áp nhanh có thể gây hại. Nhiều thông tin hữu ích khác đang được chia sẻ tại phòng khám đa khoa.
Thông tin về viêm xoang và ung thư tuyến giáp cũng sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc theo dõi sức khỏe.
Thời gian là não
Thiếu máu não cấp có thể để lại tổn thương chỉ trong thời gian ngắn. Méo mặt, yếu tay chân, nói khó, mất thị lực hoặc thăng bằng đột ngột đều là lý do gọi cấp cứu ngay. Kể cả triệu chứng đã hết, người bệnh vẫn cần đánh giá khẩn để tìm nguyên nhân và phòng đột quỵ thực sự.
