Gan nhiễm mỡ là tình trạng chất béo tích tụ quá mức trong tế bào gan. Nhiều người không có triệu chứng và chỉ phát hiện khi siêu âm hoặc xét nghiệm sức khỏe. Tuy nhiên, một số trường hợp có viêm và tổn thương gan, lâu dài có thể tiến triển thành xơ hóa, xơ gan hoặc làm tăng nguy cơ ung thư gan. Đánh giá đúng nguyên nhân và mức độ quan trọng hơn việc chỉ nhìn kết luận siêu âm.
Gan nhiễm mỡ gồm những dạng nào?
Mỡ trong gan thường được xem xét theo yếu tố chuyển hóa và việc sử dụng rượu. Gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa hay gặp ở người thừa cân, béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu bất thường hoặc tăng huyết áp. Một số người không thừa cân vẫn mắc bệnh.
Rượu cũng có thể gây tích mỡ và tổn thương gan. Bác sĩ cần biết trung thực lượng, loại và tần suất uống để phân loại. Ngoài ra, giảm cân quá nhanh, suy dinh dưỡng, một số thuốc và bệnh lý hiếm cũng có thể liên quan.
Không phải mọi gan nhiễm mỡ đều giống nhau. Có người chỉ tích mỡ đơn thuần, trong khi người khác có viêm gan nhiễm mỡ và xơ hóa. Mức xơ hóa là yếu tố quan trọng để dự đoán nguy cơ biến chứng.
Dấu hiệu thường gặp
Phần lớn người bệnh không nhận thấy biểu hiện. Một số trường hợp mệt, khó chịu hoặc âm ỉ vùng bụng trên bên phải. Những triệu chứng này không đặc hiệu và không đủ để chẩn đoán.
Khi bệnh gan tiến triển, người bệnh có thể vàng da, bụng to do dịch, phù chân, dễ bầm, ngứa, suy giảm khối cơ hoặc lú lẫn. Đây là dấu hiệu cần khám sớm. Đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ hoặc khó thở cần cấp cứu.
Ai có nguy cơ cao?
Nguy cơ tăng khi có béo bụng, đái tháo đường, đề kháng insulin, triglyceride cao, rối loạn cholesterol, tăng huyết áp hoặc ít vận động. Ngưng thở khi ngủ, hội chứng buồng trứng đa nang và tiền sử gia đình cũng có thể liên quan.
Chế độ nhiều đồ uống có đường, thực phẩm chế biến và dư năng lượng góp phần tăng cân và rối loạn chuyển hóa. Tuy vậy, bệnh không phải chỉ do ăn mỡ. Đường, tổng năng lượng, vận động, di truyền và khả năng chuyển hóa đều có vai trò.
Chẩn đoán gan nhiễm mỡ như thế nào?
Bác sĩ hỏi bệnh nền, thuốc, thực phẩm bổ sung, chế độ ăn, vận động và lượng rượu. Xét nghiệm men gan có thể tăng nhưng cũng có thể hoàn toàn bình thường dù gan đã có mỡ hoặc xơ hóa.
Siêu âm có thể phát hiện mỡ trong gan, nhưng không đánh giá chắc chắn viêm và đôi khi bỏ sót mức nhẹ. Các chỉ số tính từ xét nghiệm máu, đo độ đàn hồi gan hoặc phương tiện hình ảnh khác giúp ước lượng nguy cơ xơ hóa. Sinh thiết gan chỉ dùng trong một số trường hợp cần xác định viêm, mức tổn thương hoặc loại trừ bệnh khác.
Bác sĩ cũng có thể kiểm tra viêm gan virus, bệnh tự miễn, rối loạn sắt và các nguyên nhân khác. Không nên tự kết luận mọi men gan tăng là do gan nhiễm mỡ.
Gan nhiễm mỡ có điều trị được không?
Tích mỡ và viêm có thể cải thiện khi kiểm soát tốt nguyên nhân, nhất là ở giai đoạn chưa xơ gan nặng. Mục tiêu thường gồm giảm cân nếu thừa cân, tăng vận động, kiểm soát đường huyết, huyết áp và mỡ máu, đồng thời hạn chế hoặc ngừng rượu theo tư vấn.
Giảm cân nên diễn ra từ từ bằng khẩu phần phù hợp và hoạt động thể lực. Nhịn ăn cực đoan hoặc giảm cân quá nhanh có thể làm sức khỏe xấu đi. Người có cân nặng bình thường vẫn hưởng lợi từ ăn uống cân đối và vận động đều.
Chế độ ăn có thể ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc và chất béo không bão hòa. Giảm nước ngọt, đồ uống có đường, thức ăn chiên, thịt chế biến và khẩu phần quá lớn. Không có một loại nước hay thực phẩm nào tự làm sạch mỡ gan.
Vai trò của thuốc
Không nên tự mua thuốc bổ gan, vitamin liều cao hoặc thảo dược. Một số sản phẩm có thể gây độc gan hoặc tương tác thuốc. Việc điều trị bằng thuốc phụ thuộc bệnh nền và mức độ xơ hóa; bác sĩ có thể dùng thuốc kiểm soát đái tháo đường, mỡ máu, huyết áp hoặc cân nặng khi có chỉ định.
Thuốc hạ cholesterol không mặc nhiên bị cấm ở người gan nhiễm mỡ. Bác sĩ cân nhắc lợi ích tim mạch, men gan và nguy cơ cá nhân. Không tự ngừng thuốc chỉ vì siêu âm có mỡ.
Theo dõi như thế nào?
Lịch tái khám phụ thuộc nguy cơ. Người có đái tháo đường, nhiều yếu tố chuyển hóa hoặc chỉ số gợi ý xơ hóa cần theo dõi sát hơn. Bác sĩ có thể lặp xét nghiệm chức năng gan, đánh giá chuyển hóa và đo độ đàn hồi gan.
Không nên dùng việc men gan giảm làm bằng chứng duy nhất rằng bệnh đã khỏi. Men gan bình thường không loại trừ xơ hóa. Mục tiêu theo dõi là xem toàn bộ nguy cơ gan và tim mạch.
Bạn có thể tham khảo thêm nguyên nhân sỏi thận và tiểu đường nếu muốn tìm hiểu sâu hơn.
Phòng bệnh tiến triển
- Duy trì cân nặng phù hợp và giảm cân có kế hoạch nếu thừa cân.
- Vận động đều, giảm thời gian ngồi lâu.
- Kiểm soát đường huyết, huyết áp và mỡ máu.
- Tránh hút thuốc và hạn chế rượu theo hướng dẫn.
- Không dùng thuốc, thực phẩm bổ sung không rõ thành phần.
- Tiêm phòng viêm gan theo tư vấn nếu chưa có miễn dịch.
Người đã xơ gan cần kế hoạch theo dõi biến chứng và tầm soát ung thư gan theo bác sĩ chuyên khoa. Không bỏ tái khám dù không có triệu chứng.
Khi nào cần đi khám?
Nên khám khi siêu âm ghi nhận gan nhiễm mỡ, men gan bất thường, có đái tháo đường, béo bụng hoặc uống rượu thường xuyên. Khám giúp xác định nguyên nhân và nguy cơ xơ hóa thay vì chỉ nhận lời khuyên chung.
Cần khám gấp khi vàng da, bụng to nhanh, phù, sốt, đau vùng gan tăng hoặc dễ chảy máu. Đến cấp cứu nếu nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, ngất, khó thở hoặc đau bụng dữ dội.
Câu hỏi thường gặp
Gan nhiễm mỡ có lây không?
Không. Bản thân gan nhiễm mỡ không lây qua tiếp xúc. Tuy nhiên, người bệnh có thể đồng thời mắc viêm gan virus, nên vẫn cần xét nghiệm khi có chỉ định.
Người gầy có mắc bệnh không?
Có. Di truyền, mỡ nội tạng, đái tháo đường, mỡ máu và chế độ sống đều có thể liên quan dù chỉ số cân nặng không cao.
Men gan bình thường nghĩa là gan khỏe?
Không hẳn. Người có gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa vẫn có thể có men gan trong giới hạn. Cần kết hợp bệnh sử, xét nghiệm và hình ảnh. Nhiều thông tin hữu ích khác đang được chia sẻ tại phòng khám đa khoa.
Kiểm soát gan nhiễm mỡ hiệu quả dựa trên đánh giá xơ hóa, thay đổi lối sống bền vững và quản lý bệnh chuyển hóa. Tránh tin vào liệu trình thải độc hoặc thuốc không rõ thành phần vì chúng không thay thế chăm sóc y khoa.
