Chỉ số đường huyết cho biết lượng glucose trong máu tại một thời điểm hoặc mức trung bình trong thời gian dài. Kết quả thay đổi theo lúc đói, sau ăn, bệnh cấp, thuốc và phương pháp xét nghiệm. Vì vậy, một con số chỉ có ý nghĩa khi biết loại xét nghiệm, đơn vị và bối cảnh. Chẩn đoán tiểu đường thường cần xét nghiệm phòng thí nghiệm và xác nhận lại nếu người bệnh không có triệu chứng rõ.
Các xét nghiệm đường huyết phổ biến
Đường huyết lúc đói
Xét nghiệm được thực hiện sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ, thường vào buổi sáng; chỉ uống nước theo hướng dẫn. Ở người không mang thai, mức từ 100 đến 125 mg/dL gợi ý tiền tiểu đường, từ 126 mg/dL trở lên nằm trong ngưỡng chẩn đoán tiểu đường và thường cần xác nhận. Dưới 100 mg/dL được xem là bình thường theo tiêu chuẩn phổ biến.
Nếu dùng mmol/L, có thể gặp các mốc dưới 5,6; từ 5,6 đến 6,9; và từ 7,0 trở lên. Không so trực tiếp hai đơn vị. Phòng xét nghiệm và bác sĩ sẽ giúp diễn giải.
HbA1c
HbA1c phản ánh mức glucose trung bình khoảng hai đến ba tháng. Dưới 5,7% là mức bình thường, từ 5,7% đến 6,4% gợi ý tiền tiểu đường, từ 6,5% trở lên nằm trong ngưỡng tiểu đường. Xét nghiệm không yêu cầu nhịn ăn.
HbA1c không cho thấy các dao động ngắn và có thể sai lệch khi thiếu máu, mất máu, truyền máu, bệnh thận, gan hoặc bất thường hemoglobin. Nó không được dùng riêng để chẩn đoán tiểu đường thai kỳ hoặc type 1.
Nghiệm pháp dung nạp glucose
Người làm xét nghiệm nhịn ăn, lấy máu ban đầu, uống dung dịch glucose và lấy máu sau thời gian quy định. Ở người không mang thai, đường huyết hai giờ từ 140 đến 199 mg/dL gợi ý tiền tiểu đường; từ 200 mg/dL trở lên nằm trong ngưỡng tiểu đường. Thai kỳ dùng quy trình và ngưỡng khác.
Đường huyết ngẫu nhiên
Mẫu được lấy bất kỳ thời điểm nào. Kết quả từ 200 mg/dL trở lên kèm triệu chứng điển hình như khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân có thể hỗ trợ chẩn đoán. Nếu không có triệu chứng, bác sĩ thường xác nhận bằng xét nghiệm khác.
Vì sao kết quả có thể dao động?
Đường huyết tăng sau ăn và thay đổi theo lượng carbohydrate, vận động, căng thẳng, thiếu ngủ, sốt, nhiễm trùng và thuốc. Corticoid có thể làm đường huyết tăng. Bỏ bữa, vận động nhiều hơn thường lệ, uống rượu hoặc dùng insulin và một số thuốc có thể gây hạ đường huyết.
Máy đo tại nhà cũng có sai số. Tay dính thức ăn, que thử hết hạn, lượng máu không đủ, nhiệt độ bảo quản và kỹ thuật lấy mẫu đều ảnh hưởng. Nếu kết quả không phù hợp cảm giác, hãy rửa và lau khô tay, đo lại bằng que mới; khi có triệu chứng nặng, xử trí theo kế hoạch y tế thay vì chờ máy.
Tiền tiểu đường có ý nghĩa gì?
Tiền tiểu đường nghĩa là glucose cao hơn bình thường nhưng chưa đạt ngưỡng tiểu đường. Đây là dấu hiệu nguy cơ chứ không phải kết luận chắc chắn sẽ mắc bệnh. Giảm cân phù hợp nếu thừa cân, vận động đều và cải thiện chế độ ăn có thể làm chậm hoặc ngăn tiến triển ở nhiều người.
Người có tiền tiểu đường cần theo dõi theo lịch, đồng thời kiểm soát huyết áp, mỡ máu và hút thuốc. Không tự dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng chỉ dựa trên một kết quả sát ngưỡng.
Mục tiêu đường huyết ở người đã mắc tiểu đường
Mục tiêu không giống ngưỡng chẩn đoán và không giống nhau cho mọi người. Bác sĩ cân nhắc tuổi, loại tiểu đường, thai kỳ, bệnh tim thận, nguy cơ hạ đường huyết và khả năng tự chăm sóc. Trẻ em, người cao tuổi, người mang thai hoặc có nhiều bệnh nền cần kế hoạch riêng.
HbA1c mục tiêu cũng được cá thể hóa. Cố hạ quá thấp có thể không an toàn nếu gây hạ đường huyết. Người bệnh không tự tăng insulin hoặc đổi thuốc vì một lần đo cao; nên thực hiện theo kế hoạch đã thống nhất và liên hệ cơ sở điều trị khi số liệu bất thường lặp lại.
Cách đo đường huyết tại nhà
Rửa tay bằng xà phòng, lau khô, chuẩn bị máy và que đúng hạn. Lấy giọt máu theo hướng dẫn thiết bị, ghi thời điểm đo, bữa ăn, vận động, thuốc và triệu chứng. Không dùng chung kim chích hoặc thiết bị có nguy cơ tiếp xúc máu.
Tần suất đo phụ thuộc loại thuốc, nguy cơ hạ đường huyết và mục tiêu. Người dùng insulin thường cần theo dõi nhiều hơn, nhưng không có lịch chung cho tất cả. Máy theo dõi liên tục cung cấp xu hướng và cảnh báo nhưng vẫn cần hiểu độ trễ và xác nhận bằng đo đầu ngón tay trong một số tình huống.
Bạn đọc cũng có thể tìm hiểu thêm chỉ số cholesterol toàn phần hoặc chỉ số glycemic để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Dấu hiệu đường huyết cao
Khát, tiểu nhiều, khô miệng, mệt, nhìn mờ và sụt cân có thể xuất hiện. Đường huyết cao kéo dài tăng nguy cơ mất nước và biến chứng. Nôn, đau bụng, thở nhanh sâu, hơi thở mùi trái cây hoặc lơ mơ có thể gợi ý nhiễm toan ceton, đặc biệt ở type 1.
Người type 2 có thể gặp tình trạng tăng đường huyết rất cao kèm mất nước và rối loạn ý thức. Cả hai đều cần cấp cứu, không tự điều trị chỉ bằng uống nước hay dùng thêm thuốc.
Dấu hiệu hạ đường huyết
Run, vã mồ hôi, đói, hồi hộp, tê môi, chóng mặt, nhìn mờ hoặc lú lẫn là biểu hiện thường gặp. Nặng hơn có thể co giật, bất tỉnh. Người có nguy cơ nên được hướng dẫn quy tắc xử trí bằng carbohydrate tác dụng nhanh và cách kiểm tra lại.
Không cho đồ ăn hoặc nước uống vào miệng người bất tỉnh vì có thể sặc. Người thân cần gọi cấp cứu và dùng thuốc cứu hộ nếu đã được huấn luyện, có sẵn theo kế hoạch.
Khi nào cần khám hoặc cấp cứu?
Nên khám nếu nhiều lần đo lúc đói hoặc HbA1c bất thường, có triệu chứng tiểu đường, đang mang thai hoặc đường huyết thay đổi khó giải thích. Kết quả máy tại nhà không nên là căn cứ duy nhất để tự chẩn đoán.
Cấp cứu khi co giật, bất tỉnh, khó đánh thức, thở nhanh sâu, nôn liên tục, đau bụng, mất nước nặng, đau ngực, yếu liệt hoặc nói khó. Người bệnh có kế hoạch ngày ốm nên làm theo chỉ dẫn về đo đường huyết, ceton, thuốc và thời điểm liên hệ y tế.
Cách duy trì đường huyết ổn định
Ăn bữa cân đối, ưu tiên chất xơ và hạn chế đồ uống có đường; vận động đều, ngủ đủ và dùng thuốc đúng kế hoạch. Không bỏ bữa tùy tiện khi dùng thuốc có nguy cơ hạ đường huyết. Bệnh cấp, phẫu thuật và thay đổi thuốc cần được trao đổi vì có thể làm chỉ số biến động.
Câu hỏi thường gặp
Đường huyết cao một lần có phải tiểu đường không?
Không nhất thiết. Bệnh cấp, stress và thuốc có thể làm tăng tạm thời. Nếu không có triệu chứng điển hình, xét nghiệm thường được lặp lại để xác nhận.
HbA1c bình thường có loại trừ tiểu đường không?
Không trong mọi trường hợp. HbA1c có thể bị sai lệch và đôi khi không đồng nhất với glucose máu. Bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm phù hợp.
Máy đo tại nhà có chẩn đoán bệnh không?
Máy dùng để theo dõi. Chẩn đoán nên dựa trên xét nghiệm đạt chuẩn và đánh giá y khoa. Các kiến thức y khoa liên quan được cập nhật thường xuyên tại phòng khám đa khoa.
Hiểu đúng con số
Chỉ số đường huyết cần được đọc theo loại xét nghiệm và bối cảnh. Đừng hoảng sợ vì một lần cao hoặc chủ quan vì một lần bình thường. Xét nghiệm xác nhận, đánh giá nguy cơ và kế hoạch theo dõi cá thể hóa giúp phát hiện sớm, phòng hạ đường huyết và giảm biến chứng lâu dài.
