Nguyên nhân sỏi thận không chỉ là uống ít nước hay ăn nhiều calcium. Sỏi hình thành khi nước tiểu trở nên quá cô đặc hoặc chứa nhiều chất dễ kết tinh, trong khi các yếu tố ngăn tinh thể kết tụ không đủ. Loại sỏi, bệnh nền, thuốc, di truyền và chế độ ăn cùng góp phần. Xác định đúng thành phần sỏi giúp phòng tái phát hiệu quả hơn việc kiêng khem theo lời truyền miệng.
Quá trình tạo sỏi diễn ra thế nào?
Thận lọc máu và tạo nước tiểu chứa các khoáng chất, muối cùng chất thải. Khi thể tích nước tiểu thấp, nồng độ calcium, oxalate, phosphate, acid uric hoặc cystine có thể tăng. Các chất này tạo tinh thể, bám vào nhau và lớn dần thành sỏi.
Độ acid của nước tiểu cũng ảnh hưởng loại tinh thể. Nước tiểu quá acid thuận lợi cho sỏi acid uric, còn môi trường khác có thể góp phần tạo sỏi calcium phosphate. Citrate trong nước tiểu có khả năng hạn chế một số tinh thể; nồng độ thấp làm nguy cơ tăng.
Một viên sỏi có thể nằm yên trong thận mà không gây triệu chứng. Khi đi vào niệu quản, sỏi có thể làm tắc dòng tiểu và gây đau quặn. Sỏi kèm nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn kéo dài có thể ảnh hưởng chức năng thận.
Thiếu nước là yếu tố quan trọng
Uống không đủ, ra nhiều mồ hôi, làm việc ngoài trời, sốt, nôn hoặc tiêu chảy đều làm lượng nước tiểu giảm. Nước tiểu cô đặc khiến khoáng chất dễ kết tinh hơn. Người sống trong môi trường nóng hoặc vận động nhiều cần chú ý bù dịch phù hợp.
Tuy nhiên, không có lượng nước giống nhau cho tất cả. Người suy tim, suy thận hoặc có chỉ định hạn chế dịch phải theo hướng dẫn bác sĩ. Trong cơn đau nghi tắc hoàn toàn, cố uống thật nhiều cũng không thay thế xử trí y tế.
Chế độ ăn tác động ra sao?
Ăn nhiều natri có thể làm tăng calcium trong nước tiểu và góp phần hình thành sỏi calcium ở người có nguy cơ. Natri không chỉ nằm trong muối nêm mà còn có nhiều trong đồ hộp, thịt chế biến, thức ăn nhanh, nước chấm và món đóng gói.
Khẩu phần nhiều đạm động vật có thể làm thay đổi thành phần và độ acid của nước tiểu, tăng nguy cơ một số sỏi. Điều này không có nghĩa phải bỏ hoàn toàn thịt, cá, trứng hoặc sữa. Lượng đạm cần phù hợp thể trạng và có thể thay một phần bằng nguồn thực vật.
Oxalate có trong một số thực phẩm như rau bina, cám lúa mì, các loại hạt và một số sản phẩm khác. Chỉ nên hạn chế có mục tiêu khi người bệnh đã được xác định sỏi calcium oxalate hoặc có chỉ định. Tự cắt quá nhiều thực phẩm có thể làm khẩu phần nghèo dinh dưỡng.
| Yếu tố | Ảnh hưởng có thể có | Cách tiếp cận |
|---|---|---|
| Nước tiểu ít | Tăng nồng độ chất tạo sỏi | Uống theo hướng dẫn và điều kiện sức khỏe |
| Ăn nhiều natri | Tăng nguy cơ sỏi calcium | Giảm đồ mặn, đọc nhãn thực phẩm |
| Nhiều đạm động vật | Ảnh hưởng acid uric và môi trường nước tiểu | Cân đối nguồn đạm |
| Oxalate cao | Liên quan sỏi calcium oxalate ở người nguy cơ | Chỉ hạn chế theo loại sỏi |
Calcium trong thực phẩm có phải thủ phạm?
Tên sỏi calcium khiến nhiều người tự bỏ sữa và thực phẩm giàu calcium. Thực tế, lượng calcium phù hợp trong bữa ăn có thể gắn với oxalate ở ruột, làm giảm lượng oxalate hấp thu vào máu và bài tiết qua thận. Ăn quá ít calcium còn ảnh hưởng xương.
Calcium bổ sung dạng viên không giống hoàn toàn calcium từ thực phẩm; thời điểm và liều có thể ảnh hưởng nguy cơ ở từng người. Không tự uống hoặc ngừng viên bổ sung nếu chưa hỏi bác sĩ, nhất là phụ nữ mang thai, người loãng xương hoặc có bệnh thận.
Bệnh lý và di truyền liên quan
Cường tuyến cận giáp, gout, béo phì, đái tháo đường và một số bệnh đường ruột có thể làm thay đổi hấp thu hoặc bài tiết chất tạo sỏi. Tiêu chảy mạn, phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc bệnh viêm ruột đôi khi làm tăng nguy cơ sỏi oxalate.
Nhiễm trùng đường tiểu do một số vi khuẩn có thể tạo điều kiện cho sỏi struvite. Loại sỏi này có thể lớn nhanh và cần điều trị cả sỏi lẫn nhiễm trùng. Sỏi cystine liên quan rối loạn di truyền khiến cystine bài tiết nhiều trong nước tiểu.
Tiền sử gia đình và việc từng bị sỏi làm nguy cơ tái phát cao hơn. Trẻ em, người bị sỏi nhiều lần, sỏi hai bên hoặc có biểu hiện bất thường có thể cần đánh giá chuyển hóa và di truyền kỹ hơn.
Thuốc và thực phẩm bổ sung
Một số thuốc có thể làm tăng nồng độ chất tạo sỏi hoặc trực tiếp kết tinh trong đường tiểu. Nguy cơ phụ thuộc loại thuốc, liều, thời gian dùng và lượng nước. Người bệnh cần đưa cho bác sĩ danh sách đầy đủ thuốc kê đơn, không kê đơn, vitamin và sản phẩm bổ sung.
Không tự ngừng thuốc quan trọng khi nghe nói có nguy cơ sỏi. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích, khả năng thay thế và biện pháp theo dõi. Dùng vitamin hoặc khoáng chất liều cao tùy ý cũng không an toàn.
Làm sao tìm nguyên nhân ở từng người?
Xét nghiệm máu và nước tiểu giúp đánh giá chức năng thận, calcium, acid uric, dấu hiệu nhiễm trùng và những bất thường liên quan. Chẩn đoán hình ảnh cho biết số lượng, vị trí, kích thước sỏi và tắc nghẽn.
Phân tích viên sỏi đã tiểu ra hoặc được lấy trong thủ thuật là thông tin rất hữu ích. Người bị sỏi tái phát có thể cần thu nước tiểu trong một khoảng thời gian để đo thể tích, calcium, oxalate, citrate, acid uric và các chỉ số khác.
Kết quả này giúp bác sĩ cá thể hóa lượng nước, natri, đạm, calcium, oxalate hoặc thuốc dự phòng. Không nên áp dụng chế độ của người có loại sỏi khác.
Cách giảm nguy cơ tái phát
Với phần lớn người bệnh, giữ nước tiểu đủ loãng là nền tảng. Chia nước trong ngày, uống thêm khi ra mồ hôi và theo dõi theo chỉ dẫn. Giảm natri, duy trì cân nặng phù hợp và ăn đa dạng rau quả thường có lợi.
Không tự loại bỏ calcium trong thực phẩm. Đạm động vật và thực phẩm giàu oxalate chỉ cần điều chỉnh theo nguy cơ và loại sỏi. Nếu được kê thuốc phòng sỏi, hãy dùng đúng và tái xét nghiệm; thuốc không thay thế hoàn toàn thói quen ăn uống.
Khi nào cần khám ngay?
Đau hông lưng dữ dội, tiểu máu, tiểu buốt hoặc đau lan xuống bẹn cần được đánh giá. Sốt, rét run, nôn liên tục, không tiểu được, lơ mơ hoặc đau ở người chỉ có một thận là tình huống khẩn. Sỏi kèm nhiễm trùng và tắc nghẽn có thể tiến triển nhanh, không nên tự điều trị tại nhà. Mọi thắc mắc liên quan, bạn có thể tìm đọc thêm tại phòng khám Thủ Dầu Một.
Bạn đọc cũng có thể tìm hiểu thêm sỏi thận hoặc suy thận để có cái nhìn đầy đủ hơn.
Kết luận
Nguyên nhân sỏi thận là sự kết hợp giữa nước tiểu cô đặc, thành phần khoáng chất, độ acid, chế độ ăn, bệnh lý, thuốc và di truyền. Uống đủ theo tình trạng sức khỏe, giảm natri và điều chỉnh khẩu phần dựa trên loại sỏi giúp phòng tái phát. Phân tích sỏi và xét nghiệm chuyển hóa có giá trị hơn việc kiêng calcium hoặc dùng nước lá tùy ý.
