Zona thần kinh là bệnh do virus varicella-zoster tái hoạt động sau nhiều năm nằm yên trong hệ thần kinh của người từng mắc thủy đậu. Bệnh thường gây đau rát rồi nổi cụm mụn nước theo một dải ở một bên cơ thể. Điều trị sớm có ý nghĩa vì ngoài tổn thương da, người bệnh có thể gặp đau thần kinh kéo dài hoặc biến chứng ở mắt, tai và hệ thần kinh.
Zona thần kinh hình thành như thế nào?
Sau khi thủy đậu khỏi, virus không bị loại bỏ hoàn toàn mà ẩn trong các hạch thần kinh. Khi miễn dịch suy giảm theo tuổi, bệnh tật hoặc thuốc điều trị, virus có thể hoạt động trở lại và đi dọc dây thần kinh ra da.
Ai có nguy cơ cao?
Tuổi cao là yếu tố thường gặp vì miễn dịch kiểm soát virus suy giảm dần. Người mắc ung thư, HIV, bệnh mạn tính nặng, ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng có nguy cơ cao hơn. Căng thẳng hay thiếu ngủ có thể xuất hiện trước đợt bệnh nhưng không nên coi đó là nguyên nhân duy nhất.
Người trẻ khỏe vẫn có thể mắc. Khi bệnh tái phát nhiều lần, lan rộng hoặc diễn tiến bất thường, bác sĩ có thể đánh giá thêm tình trạng miễn dịch thay vì chỉ điều trị tổn thương da.
Zona có phải giời leo không?
Trong dân gian, nhiều dạng viêm da tiếp xúc, côn trùng gây kích ứng hoặc herpes simplex cũng được gọi là giời leo. Zona thật sự thường phân bố theo vùng chi phối của một dây thần kinh, đau rát rõ và chủ yếu ở một bên. Tự đắp lá, chọc vỡ mụn nước hoặc bôi chất không rõ thành phần có thể gây nhiễm trùng và làm chậm chẩn đoán.
Dấu hiệu nhận biết zona thần kinh
Triệu chứng thường phát triển theo trình tự, nhưng không phải ai cũng giống nhau. Một số người đau trước khi có ban nên dễ nhầm với bệnh tim, phổi, cơ xương hoặc đau bụng.
Giai đoạn báo trước
Người bệnh có thể cảm thấy châm chích, bỏng rát, ngứa hoặc đau khi chạm nhẹ ở một vùng da. Mệt, đau đầu hoặc sốt nhẹ đôi khi xuất hiện. Nếu đau ngực một bên, đau bụng hay đau lưng chưa rõ nguyên nhân, không nên tự kết luận là zona khi chưa có tổn thương điển hình và chưa được khám.
Ban và mụn nước
Sau đó xuất hiện mảng đỏ cùng các cụm mụn nước nhỏ, thường chạy thành dải ở ngực, lưng, bụng, mặt hoặc cổ. Tổn thương hiếm khi vượt qua đường giữa cơ thể. Mụn nước dần đục, vỡ hoặc khô đóng vảy trong vài tuần.
Đau có thể không tương xứng với diện tích ban vì nguồn gốc nằm ở dây thần kinh. Người cao tuổi đôi khi có ít mụn nhưng đau nhiều; một số trường hợp hiếm có đau theo dây thần kinh mà ban rất kín đáo.
| Đặc điểm | Gợi ý zona | Cần nghĩ thêm nguyên nhân khác |
|---|---|---|
| Phân bố | Một dải, chủ yếu một bên | Lan đối xứng hoặc rải toàn thân |
| Cảm giác | Bỏng rát, đau, chạm nhẹ cũng khó chịu | Chủ yếu ngứa, không đau |
| Tổn thương | Cụm mụn nước trên nền đỏ | Mảng khô, mụn mủ hoặc vết côn trùng rời rạc |
Zona có lây không?
Người bệnh không truyền zona trực tiếp cho người khác. Tuy nhiên, dịch trong mụn nước chứa virus có thể khiến người chưa từng mắc hoặc chưa có miễn dịch với thủy đậu bị thủy đậu.
Thời gian có khả năng lây
Nguy cơ tồn tại khi mụn nước còn mới và chưa đóng vảy hoàn toàn. Che phủ tổn thương, rửa tay, không gãi và không dùng chung khăn giúp giảm lây. Khi tất cả tổn thương đã khô, nguy cơ từ tiếp xúc trực tiếp giảm đáng kể.
Nên tránh tiếp xúc gần với thai phụ chưa có miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch trong giai đoạn còn mụn nước. Virus không lây dễ dàng qua việc ở cùng phòng như thủy đậu lan tỏa, nhưng vệ sinh và che tổn thương vẫn cần thiết.
Để hiểu rõ hơn, bạn có thể xem thêm herpes sinh dục cùng với bệnh da liễu thường gặp.
Vì sao cần điều trị sớm?
Thuốc kháng virus kê đơn có hiệu quả tốt hơn khi dùng sớm, thường được cân nhắc trong những ngày đầu xuất hiện ban. Liều và loại thuốc phụ thuộc tuổi, chức năng thận, vị trí tổn thương và tình trạng miễn dịch nên không tự mua theo đơn của người khác.
Mục tiêu điều trị
Điều trị nhằm rút ngắn hoạt động của virus, hạn chế tổn thương mới và giảm nguy cơ biến chứng ở nhóm phù hợp. Bác sĩ đồng thời kiểm soát đau, hướng dẫn chăm sóc da và đánh giá nhiễm trùng thứ phát. Kháng sinh không điều trị virus, chỉ dùng khi có nhiễm khuẩn được xác định.
Giữ vùng da sạch, khô, mặc đồ rộng và tránh làm vỡ mụn nước. Không đắp chất nóng, thuốc màu hoặc lá vì chúng có thể gây bỏng, nhiễm trùng và khiến bác sĩ khó quan sát tổn thương.
Đau thần kinh sau zona
Biến chứng thường được quan tâm nhất là đau kéo dài sau khi ban đã lành. Người bệnh có thể đau bỏng, nhói hoặc rất nhạy với chạm nhẹ trong nhiều tháng. Nguy cơ tăng theo tuổi, mức đau ban đầu và tổn thương nặng.
Đau kéo dài cần được bác sĩ đánh giá vì thuốc giảm đau thông thường có thể không phù hợp với đau thần kinh. Điều trị sớm và kiểm soát đau tốt giúp người bệnh ngủ, vận động và duy trì chất lượng cuộc sống.
Vị trí zona cần khám khẩn cấp
Zona ở mặt, mắt, tai hoặc lan rộng cần được đánh giá sớm hơn tổn thương khu trú ở thân mình. Chậm trễ có thể ảnh hưởng thị lực, thính lực hoặc chức năng thần kinh.
Zona quanh mắt và tai
Mụn nước ở trán, mí mắt, đầu mũi, mắt đỏ, đau mắt, sợ ánh sáng hay nhìn mờ cần khám mắt khẩn. Tổn thương trong hoặc quanh tai kèm đau tai, chóng mặt, giảm thính lực hay méo miệng cũng cần đi viện sớm.
Người suy giảm miễn dịch
Ở người suy giảm miễn dịch, ban có thể lan nhiều vùng, ảnh hưởng cơ quan hoặc diễn tiến nặng. Sốt cao, lừ đừ, đau đầu dữ dội, yếu liệt, khó thở hoặc ban lan rộng là dấu hiệu cần cấp cứu. Trẻ sơ sinh và thai phụ tiếp xúc với dịch mụn nước nên liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn theo tình trạng miễn dịch.
Phòng bệnh và chăm sóc sau khi khỏi
Vaccine zona giúp giảm nguy cơ mắc và biến chứng ở các nhóm được khuyến nghị. Lịch tiêm, độ tuổi và loại vaccine áp dụng có thể khác theo hướng dẫn quốc gia, nguồn cung và tình trạng miễn dịch, nên người dân cần hỏi cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ.
Người từng mắc vẫn có thể bị lại và vẫn có thể được cân nhắc tiêm sau khi đợt cấp đã khỏi. Không tiêm vaccine để điều trị đợt zona đang hoạt động. Người mang thai hoặc có tiền sử dị ứng nặng cần được sàng lọc trước tiêm.
Sau khi da lành, tiếp tục theo dõi đau, tê và hạn chế vận động. Nếu đau ảnh hưởng giấc ngủ, tâm trạng hoặc kéo dài, nên tái khám thay vì chịu đựng hay tự tăng thuốc giảm đau. Hãy theo dõi thêm các bài viết hữu ích tại phongkhamdakhoathudaumot.
Kết luận
Zona thần kinh là sự tái hoạt của virus thủy đậu, thường gây đau và cụm mụn nước thành dải ở một bên cơ thể. Người bệnh nên khám sớm để được cân nhắc thuốc kháng virus, đặc biệt khi tuổi cao, suy giảm miễn dịch hoặc tổn thương gần mắt và tai. Che phủ ban, tránh làm vỡ mụn nước và không tự đắp thuốc dân gian giúp giảm lây nhiễm, bội nhiễm và nguy cơ để lại hậu quả kéo dài.
